zondag 1 december 2024

D’n oorlog as spliètzwam

Miene ome Aatje waas unne verstokde vreejgezèl en kwaam twieë kier in de waek met ózze pap klasjeneere beej un tas kóffie euver van alles en nog wat. Geregeld hadde ze ut euver d’n oorlog en dan ouk aaf en toe wie minse zich hadde gedrage in dae inkzwarte periode. Maar ouk euver wie det vlak nao d’n oorlog ging. Aatje had smeis un oètgespraoke meining maar ózze pap dae zóch döks nao verzachtende umstandighede en waas wat milder in zien oordeil. Hae had neet altièd begrip maar bekeek ut ouk van d’n andere kant. Ózze pap dae sprook noeits slech euver de minse. En ik zoot dan beej die twieë op de grónd met de beinkes euverein en speulde dan altièd luustervinkske want ik vónd det machtig interessant.

De letsten tièd mót ik dao weer aan truuk dinke. Daen Twieëde Waereldoorlog wuùrt um de zoe-vuùl tièd herdóch, maar ein belangrièk ónderwerp mis ik dan altièd. En det is wie de Blierickse minse zich gedrooge nao elkaar toe in en vlak nao daen oorlog. As ik die gesprekke van Aatje en ózze pap un bietje oèt-filter dan schuùvert ut mich. Waorum is dao noeits aandach aan geschónke. We zièn intösse 80-85 jaor wiejer, nemus hoof mier achterum in det speegel te kièke. We kinne d’r vreej euver praote en we zuuje d’r hièl vuul van kinne liere. Ik hald neet van indeile in hökskes maar in dit geval kin ut moeilik anders.

D’r ware sómmige minse duchtig fout in d’n oorlog, d’r waas actief en passief verzet en vuul trokke zich truuk in de zwiègzame spelónke tösse de Blierickse moore baove of ónder de grónd. Weer andere keeke wat al te gemekkelik weg en un paar zien d’r op slinkse wièze baeter van gewaore. Waorum hebbe we ut dao neet euver. Effe kièke wat ik mich kin herinnere wao die twieë ut euver hadde.
De ergste ware die zich aanslote beej de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB). Baer de Vries beej ós oèt de Lieuwerikstraot goof leiding aan zón zootje landverraojers. Hae meus nao d’n oorlog vièf jaor brómme in ut kesjotje. Veur de meiste minse waas det vuuls te weinig, veur sómmige minse vuùls te vuul!? Det guuef ut ierste verschil al aan. Ziene schoeënzoon Johan Berendsen waas d’n allerergste. Hae woord ‘de schrik van Venlo’ geneump en is 2 mei 1947 gefusilleerd. Daen daag haet ós mam op eur dochter opgepas en det woort eur neet in dank aafgenaome. Maar zoeë waas ós mam:
‘Det kind kin d’r ouk niks aan doon’. En det teikent metein ouk de halding van minse nao d’n oorlog. Ut aantal verzetshelde waas groeëter nao d’n oorlog as in d’n oorlog.
Dan waas d’r bes nog unne groeëte groep NSB-ers. Volges ózze pap ware det vuul minse die ech un bewuste foute keuze makde, maar ouk unne groep van die ermoodzeiers die dóchte det ze ut baeter zuuje kriège. Beej ós in de straot woeënde ouk zón erm gezin. Eur keuze kreeg un dramatische wending want twieë zeuns ginge nao ut Oosfrónt en dao is noeits mier wat van gehuùrd. Die NSB-ers zörgde veur unne ièzige sfeer, enorme spanning, ónderling wantrouwe en ings in Blierick. Ut veel Aatje op det nao d’n oorlog verschillende van die NSB-ers wie un blaad aan unnen boum dreide en deeje as of d’r niks gebeurd waas.

Dan hads se d’r maar un paar die actief in ut verzet zote. Volges Aatje greujde det aantal explosief vanaaf ut moment det de Ingelse in Blierick binne wandelde. Ózze pap verdeilde die in verzet die ónschöldige minse in gevaor brachte én die allein eur eige laeve in de waogschaal stelde. In die letste categorie neumde ózze pap en Aatje met name keplaon Sjef Janssen (1904-1984), Piet Lammers (1906-1944) en Pierre Loijen (1906-1972). Die letste twieë ware van de Prinses Irene Brigade.

Keplaon Sjef Janssen oèt de Lambertusparochie dae meus ‘Wegen Verbreitung eines Hirtenbriefes der Holländische Bisschöfe’ veur anderhalf jaor in ut mins-óntierende concentratiekamp Dachau doorbringe. Hae euverlaefde die verschrikkelikke hel en woord in 1950 pestoèr in Ysselsteyn. De ex-gevangene van Dachau haet zich heej met hert en zeel ingezatte veur vrindschapsbetrekkinge met Duitse jongere, die sinds 1963 eine kier per jaor kwame werke op ut Duitse militaire kerkhaof in Ysselsteyn. Zien credo waas:
‘Ik heb meigemak wat haat veur verschrikkelijke oètwerking kin hebbe. Nao d’n oorlog heb ik gezag det noeits mier. Laot ik mich inzette veur vrindschapsbetrekkinge’.
Hae woort neet begrepen door de minse um um haer. Die niks hadde meigemak in daen oorlog kraakde um aaf. In 1969 kreeg hae waal un hoeëge Duitse onderscheiding opgespeld door de consul van de Duitse Bundesrepubliek, ut ‘Bundesverdienstkreuz am Bande’. Zien veurmalige veejande zoge waal wat veur unne biezóndere mins hae was. Ózze pap had niks met de kerk maar waal met deze echte held.

Dan hadde ze ut euver twieë Blierickse jónges: Piet Lammers (1906-1944) en Pierre Loijen (1906-1972). Die ginge in ut begin van d’n oorlog via Duinkerke nao Ingeland en slote zich aan beej de Prinses Irene Brigade. Beej de invasie in juni 1944 landde ze op de strande van Normandië. Piet Lammers sneuvelde op 14 augustus 1944 as ierste van de Prinses Irene Brigade in Ranville (Normandië, Frankrièk) door vijandelik mortiervuur. Piet Lammers is de komponis van de 'Mars van de Prinses Irenebrigade'. Eigelik mós dae idder jaor gespeuld waere as Blierick de bevrijding viert. Ouk Pierre Loijen woord op daen daag getroffe door un granaatscherf, maar kreeg ter plekke un bloodinfuus van unne Amerikaan. Noow meus hae wiejer door Frankrièk en België zónder ziene vrind. Vanoèt Breej meus hae toezeen wie Blierick beschaote woord. Pierre Loijen woord zwiègzaam drager van ut Normandië-kaord, France Germany Star, Defence Medal en ut Oorlogs-Herinneringskruuts.
Vraog aan willekeurige Blierickse minse of ze dees dreej moedige manne kinne(?), de meiste zulle ut neet weite(!). Ik vind det ut unne misser, ze verdeene alle dreej op zien mins unne straotnaam. Tuurlik ware ze neet de enige, maar waal de dreej wao miene pap en Aatje ut euver hadde.

Dan hads se d’r genóg die passief verzet booje aan de Pruusse. Zoe-as Sonnemans oèt de Lieuwerikstraot dae met de rök nao de bende van de Vries ging staon as die veurbeej marcheerde. Of Janssen van nummer 26 dae de diekste oranje böl dahlia’s veur de raam zat met unne keuninklikke fieësdaàg. Maar zeker ouk die middestanders die ut verrekde um aan de Pruusse te levere. Ut brach eur weinig goods, det in taegestelling tot eur ‘collega’s’ die waal leverde aan de Pruus. Zeej deeje gojje zake maar ge begrièp det dit leidde tot haat, nièd en taegestellinge. Waorum wuùrd dao noeits euver geschreve of aandach aan gegaeve? Neet um nao te trappe maar um d’r van te liere.

Ze ginge nog effe door. Aatje had weinig goods te melde euver de boere en de gerdeneers! Mien aldste zuske ging iddere waek met ós tante met unne laege kinderwage d’n boer op um veur aete te baedele.
‘Ze hoofde ut neet veur niks te gaeve maar um de minse ut vel euver de oère te trekke?’. Ut waas duùdelik wat Aatje dao mei bedoelde, ózze pap haolde dan de schouwers op en zag:
‘Och Aatje, we hebbe gelökkig altièd wat te aete gehad, ut waas dök neet vuul soeps, altièd te weinig maar we kóste ós redde. En die boere hebbe ouk vuul goods gedaon’. En ik dink dan aan die foto van ózze pap van vlak nao d’n oorlog. Ik meus twieë kier kièke um te zeen det ut ózze pap ech waas, zoeë mager as un panlat.

Maar ut waas neet allemaol kómmer en kwel. Neet allemaol twieëspalt. Minse holpe mekaar ouk, neet veur niks zien un paar buurtvereiniginge óntstaon in d’n oorlog. Wie ‘Onderlinge Hulp’ beej ós in de Lambertusparochie met aannemer Janssen as de groeëte veurtrekker. Minse woorte óet-gebómbardeerd en hadde gen ónderkómme mier. Mien elders hadde in d’n oorlog twieë kinder, maar op ut lets woeënde ze met maar leefs tieën man in ein hoès. En döks same gepèrs in unne kleine kelder um te schuùle veur de bómme van de Ingelse. En ózze pap deej veur die tieën man de was. Hièl gruuets vertelde ós mam wie zien praoper weske aan de waslièn euver ut Lieuweriksveldje hóng te wappere. Naoderhand deej hae neet vuul in d’n hoèshald, maar wie ut meus toen stónd hae d’r.

Met de bevrijding veranderde alles in eine klap. De echte helde verschove nao ut twieëde plan en de schowe-schièters gedroge zich as verzetshelde. Minse woorte neet altièd ierlik en volges ut rech veroordeild en wie-ut-huùrt beoordeild. En die aangeweze ware op un noeëdwoeëning woorte döks met de nek aangekeke. Ózze pap waas dao laaiend euver:
‘Det had ós ouk kinne gebeure’, zag hae dan. En wie det altièd geit, wiste sómmige met of zónder veurkinnis persuuenlik profièt te haole oèt d’n oorlog. Ome Aatje en ózze pap sproke d’r euver. Ik heb d’r verder noeits wat euver gelaeze!? Waorum neet?

D’n Twieëde Waereldoorlog waas verschrikkelik en is hièl oètgebreid beschreve tot in de fiènste details. Maar de ónderlinge verhaldinge van de eige minse kwame neet of nauweliks aan bod. Daen oorlog vormde un spliètzwam, ouk binne Blierick. Ózze pap en Aatje hadde ut d’r euver, un snótneus vóng ut ein en ander op. Haopelik waoge un paar psychologe zich d’r nog ens aan. Haopelik dörve de minse d’r nog ens aopelik euver te praote.
Ik heb meschiens un klein begin gemak.

woensdag 27 november 2024

Oranje sjaal

Ut geit de geschiedenis in as de ‘perfect battle’. Tachtig jaor geleeje, op dreej december 1944 woort Blierick in einen daàg tièd bevrijd. Daen daàg sneuvelde zón vieftig Ingelse soldaote en beej de Pruusse ware det d’r zón hónderd. In de maonde daoveur woort de Maasbrök minstes zón dertièn kier door de Ingelse gebómbardeerd zónder succes. Zoe-wat alle bómme slooge in op Blierickse huùs of op de binnestad van Venlo. Op 25 november 1944 bleeze de Pruusse de brök maar zelf op. Wat waas ut oèteindelikke nut noow gewaes?

Veur de minse van Blierick waas ut zeker genne ‘perfect battle’. Natuurlik ware ze achteraaf óntzettend bliej det ze eindelik bevrijd ware, maar de medalje had ouk zien inkzwarte kièrzijde. Té vuul minse verlaore op dramatische wièze ut laeve, verschrikkelijk vuùl huùs woorte plat gegoèjd. Waekelang verbleve de minse in doeëds-ings in de kelders om te schuùle veur de bómme en de granate. Ut ware de ergste maonde van de ganse Duitse bezetting. As mien elders sproke euver daen oorlog dan waas ut veural euver dees periode. Vuul tièd um te viere, te rouwe en puin te ruùme waas d’r neet want un paar daag later woorte alle Blierickse minse geëvacueerd. Ut volgende verhäölke is gedeiltelik oèt mienen doèm gezaoge. Ik bin in 1947 gebaore en heb d’n oorlog neet mei-gemak. Maar vannach druimde ik as-of ik d’r zelf beej waas gewaes. In daen druim zien waal feite verwerk die mien elders mich dök genóg verteld hebbe. En altièd kwaam die traon en die verzuchting:
‘Haopelijk heuf geej det noeits mei te make’.

In die twieë met-ein verbónde kleine kelders van de Lieuwerikstraot nummer 11 en 13 zote tieën minse op un höpke. Privacy waas qua ruumte bekrómpe tot idders eige matras. Staon kós allein dae kleiner waas as eine maeter vièf-en-zestig. Mien vader en ome Aatje hadde zich te pleures gewerk en un mangaat gekap door de betón tösse de twieë huùs. Det vónd de buurvrouw veiliger veur as d’r un bóm zuuj valle op ein van de huùs. De buurvrouw waas, wie ut gaat good-en-waal klaor waas, gevluch nao femielie in Mestreech. Naeve ós eige gezinnetje verbleve oma Titulaer, dreej omes en un tante met eure verloofde in die kelders. Idder had zien eige plaetske en ik loog taege ós mam aan. Daen derde december hoors se ellef ingstige hertjes kloppe in die duuedse stilte. Boenk . . boenk . . boenk. Un vleeg kroop taege de wit gekelkde betónne moor zenewechtig umhoeëg. De granate flote euver ut hoès en sloge met unne harde knal links en rechs in. Eine kièr woort ós hoès gerak. Ózze pap waas neet te halde en vloog de keldertrap op. Ós mam begós zachjes te bäöke en drökde mich taege eur aan. Ut leek waal un ieuwigheid te deure wies ózze pap truuk kwaam. Aan d’n achterkant waas un granaat ingeslage oppe slaopkamer. De halve raam en un stök moor ware weggeslage, maar d’r waas gelökkig gennen brand. Ik hoord ós mam deep zuchte. Oma Titulaer sleep gewoeën as un verwelkde roeës wiejer en makde ut allemaol neet zoeë good mei. Mien omes deeje zich te good aan pannekukskes met appelmoos. Van der Sterre van nummer 9 waas ouk Blierick oèt gevluch en had un paar pöt wekglazer met appelmoos gebrach. D’r veel weinig te lache en idderein heel d’n aom in wie d’r duùdelik huùrbaar militaire voertuige door de straot denderde.
‘Zien det Pruusse of meschiens toch al de Ingelse’, vroog mien tante aan ózze pap.
‘Ik weit ut ech neet’, fluusterde hae.
Ut granaatveur verstómde en ut woort doeëdstil um ós haer. Idderein heel de uurkes gespits. Inens hoorte we via ut met zandzèk aafgedekde kelderraempke minse met-ein praote. En emus zag:
‘Volges mich weite die van Titulaer nog neet det ze de kelder oèt kinne!’.
Ózze pap met zien dreej breurs vloge gelièk umhoeëg en rende de keldertrap op.
‘Bis se waal veurzichtig Piet’, reep ós mam um nog nao.

Ut deurde alweer un ieuwigheid en eindelik dao kwaam ózze pap de trap aaf. Hae had hiel waers un kónfektie-sigret tösse de lippe en nog un reserve achter zien oèr. Had-e gekrege van de Ingelse sóldaote. Hae had traone in de ouge en reep met gebraoke stum:
‘We zien bevrijd! De Ingelse zien euveral in Blierick. Ut is veurbeej Tuut’.
Hae vloog ós mam um de nek en ik hoord’um zachjes zegke:
‘Ut is ech veurbeej Tuut, we kinne weer veuroèt kièke, we kinne weer vreej aome’.
En ik hóng dao tössen in en wis beej God neet wao ze ut euver hadde. Maar idderein behalve oma ging nao boète wao de ganse Lieuwerikstraot stónd te springe en mekaar aan ut knoèvele waas. D’r woord gebäök en gelache en miene euverbuurjóng en ik keeke mekaar aan of we ut in Kölle huurde dóndere. En as we good hadde geluùsterd, dan waas det meschiens ouk zoeë. Ózze pap en ós mam leepe nao ut begin van de Lieuwerikstraot en ik schuùmde wat tösse de ruïnes van beej ós schuùns taegen-euver. Hiel gruuets vónd ik un verschroempelde granaat en leep dao mei nao ózze pap. Ós mam kreeg haos un begaoving en zag:
‘Leg det dink hiel veurzichtig weg en wils se det noeits mier doon’.

Un paar daag later bleek det we meuste gaon evacuere, de Pruusse zote nog in Venlo. Ut waas te gevaorlik in Blierick en we leepe de Ingelse maar in de waeg. We zuuje met militaire vrachwages nao Wièrt gebrach waere. Daen daag det we weg meuste waas ut ouk nog Sinterklaos. Gaar nemus, zelfs ik, had in de wièdste vaertes gedóch aan dae Sinterklaos. Maar ós mam waal. Smorges meuste we iers rechop in de kamer zitte en zinge van:
‘Sinterklaas kapoentje, gooi wat in mijn schoentje,
gooi wat in mijn laarsje, dank u Sinterklaasje!
Sinterklaasje bonne bonne bonne, gooi wat in mijn lege lege tonne’.
Nou ja zeg, laerskes had ik zoe-wie-zoeë neet en neet allein de tónne ware laeg. Alles waas laeg! We hadde gewoeën niks, noppes, nada. Maar ós mam had toch wat verstop achter de praos van ózze pap. Veur mien zuskes had ze un paar póppe inein gefiespernöld en ik kreeg unne oranje sjaal. Unne prachtige haos leech gaevende oranje sjaal met van die opvallende oranje frutzelkes aan de twieë oèt-inde. Morrejèn wat waas ik bliej want ik had intösse waal begrepe wat oranje veur de Blierickse minse beteikende. Die kleur stónd veur ut hoès van Oranje maar ouk veur de bevrijding. Ik dreide de sjaal um miene kop en um miene hals en rende de Lieuwerikstraot op en aaf. De minse bleve staon en klapde veur mich. God wat waas ik gruuets.
Maar we krege ouk allemaol twieë petatte van Sinterklaos, maar die meuste we metein beej ózze pap inlevere. Zoeë dun meugelik woorte die gescheld en in schiefkes gesneje. Ós mam stónd al te wachte met de pan wao-in de door ózze pap zelf gemakde lièn-aolie al pruttelde. En effe later zote we in vreejheid te geneete van de lekkerste petatte-schiefkes.

Ónderwaeges nao Wièrt moch ik achterin de vrachwage zitte. Ik deej miene oranje sjaal aaf en zweide de ganse waeg met miene vreejheids-sjaal. En alle minse die we veurbeej reeje klapde en zweide nao mich.

Of waas ut nao miene oranje sjaal?

vrijdag 15 november 2024

Werm water oèt de moor

Vurrige waek zote we met zes aldere minse gezellig te lunsje en dan wuùrt d’r euver van alles en nog wat geklasjeneerd. Op un gegaeve moment hadde we ut euver gaas. De priès van un fles gaas heej in Spanje daalt de letste jaore met unne euro per jaor. En in Nederland zièn ze in daen tièd al veer kier euver de kop gegaon. Óngeluiflik. Toen kwaam emus met de vraog:
‘Wie lang hebbe we in Nederland eigelik gaas-aansloètinge?’
We kwame d’r haos neet oèt. Dus effe wat opgezóch. In 1959 woord ut gaasveld in Slochteren aangebaord en toen ging ut pas riechtig loos. Ik heb nog effe wiejer gekeke en in 1948 vónd de NAM in Coevorden veur ut iers aardgaas. In 1951 woorte ouk de ierste huùs aangeslaote op ut gaas. Toen waas d’r in de wat groeëtere plaatse ouk al stadsgaas. Det makde ze door kaole te verhitte zónder zuurstof.

Normaal weit ik alles presiès euver vruùger wie det ging beej ós thoes en heej in Blierick. Maar noow wis ik ut effe neet. Sómmige dinger halde we neet vas in ós geheuge of vinde die neet zoeë belangrièk. Waal weit ik nog good det we in 1965 verhoèsde nao ut Tuindorp en dao veur ut iers ózze eige doesj hadde. Ik weit nog det ós mam taege mich zag:
‘Det weej det nog meuge mei-make, zoeë maar werm water oèt de moor!’.
Veur daen tièd ginge we iddere zaoterdig in de kuùp, ut water woord heit gemak op ut fornuùs. Miene ome Aatje dae waas vreejgezèl en dae ging zich ’s zaoterdigs altièd wasse in ut badhoès in de stad. Kwaam hae iers met ziene Solex beej ós kóffie drinke en dan ging hae met zien handdukske en schoeëne ónderbóks nao de stad. En dan ging hae fris gewasse en druueg achter zien oère nao zien zuster d’n aovend doorbringe.
Maar weej woorte ein veur ein in de keuke opgewach door ós mam. Ik waas as twieëde aan de beurt. In de keuke waas de harde kokosmat opgerold en aan de kant gelag. Midden in de keuke op ut gaele zeil stónd de groeëte was-kuùp al dampend op mich te wachte. Alle kleier meuste oèt en ós mam lag die in de beejkeuke naeve ut wasmesjièn veur de kómmende maondag. Want dan waas ut wasdaàg.
‘Stap d’r maar ens in’, zag ós mam. En ik stapde hièl veurzichtig in die te heite kuùp.
‘Tis te heit’, maekde ik.
‘Aoh, dan wach maar effe’, zag ós mam en deej met d’n eimer nog wat kald water d’r beej. En ik dómpelde mich zalig gans ónder in ut water. Ut water kloetsde taege de rand en ós mam zag:
‘Nou maar röstig aan vetkedee, gangk maar gewoeën staon’.
En dao woord ik geschroep met zón hard stök Sunlight (zuunlig) zeip en un zaach washendje. Alle näödjes en smaerige plekke woorte good in de sop gezatte en toen moch ik weer gans köpke ónder in die zalige kuùp. Jaomer genóg deurde det altièd veuls te kort. Maar ja, ós mam meus d’r nog un paar ónderhand neme. Ik woord zörgvuldig aafgedruueg en kreeg unne schoeëne pyjama aan. En effe later zoot ik euver mien ganse liefke te gleuje oppe kanapee.
‘De volgende’, reep ós mam. En d’r wachde alweer un nieje kuùp met schoeën water veur mien zuske.
Ózze pap waas as letste aan de beurt en det waas hièl spannend. Want ós mam deej um altièd de rök wasse (en meschiens waal iets mier!?). Die twieë hadde same óntzettende lol en det klónk door as mezièk beej ós in de hoèskamer. En det goof zón good geveul.
As ik det vertel aan ós kinder en kleinkinder kièke die mich aan as un paar verlepde kiste wortele. Die kinne zich det neet veurstelle, maar zoeë waas ut toch ech. En ik moch lieje det ós mam mich nog unne kier in die kuùp kós doon.

Vanaaf 1965 waas ut inens euver en veurbeej. We ginge ónder de doesj as det gewoeën oètkwaam. Ós mam lag mich nog waal schoeën óndergood en unne schoeëne handdook klaor, maar det waas ut dan.

‘Det weej det nog meuge mei-make, zoeë maar werm water oèt de moor!’, huur ik eur nog zegke wie ze weer van de trap leep en ik ónder de doesj kroop. Ik dink det miene rök noeits mier zoeë schoeën is gewaes as wie ós mam det deej met det stök Sunlight zeip. 

woensdag 6 november 2024

Vetkedee in ut park

Kóm net truuk van un vergadering van ut Bliericks waordebook en besloèt toch maar de kortste waeg te pakke door ut Klingerbergpark. Ik bin un bietje opgefok want det waordebook schuut maar neet op. Marijke haet net ge-app det ut aete opsteit. We kriège andièvie-stamp met spekkies en unne gehakbal van slegter Rutte oèt Hou-Blierick. Ut water löp mich in de moel en ik mót effe twieë kier slikke. Ut wuùrt al un bietje dónker dus ik loup stevig door. Aan de rand van ut park staon twieë wat aldere vrouwe met-ein te beppe. Ik huur die ein taege die ander zegke:
‘Vraog of se met dae mins kins mei-loupe door ut park Door’.
Zónder die vraog aaf te wachte zeg ik:
‘Maar natuurlik. Kóm maar Door, maar waal stevig door loupe!’. En Door zaet nog flot taege zien vriendin:
‘Ik bel dich waal as ik veilig thoès bin aangekómme’.

Ut zaet ‘Hojje’ en dribbelt achter mich aan. Ik staek mienen erm oèt en zegk:
‘Pak mich maar stevig ónder d’n erm, det löp wat flotter’. Ik bespeur wat twièfel beej Door maar ut häök toch veurzichtig in. Door mót nao ut Annakamp en ik mót nao ut Zónneveld dus we zitte same op ut gojje spaor. Dao kump unne mins ós tegemood met unne groeëten hónd:
‘Aoh jei’, zaet Door, ‘bin ik bliej det ik met dich mei kin, want ik bin as d’n doeëd veur hund’.
‘Aoh jei’, zegk ik, ‘ik bin neet zoeë bliej. Morge wet gans Blierick det ik met un vraemde vrouw door ut park heb gewandeld’.

Ik veul det Door mich neet mier zoeë stevig vaspak en ut zaet:
‘Nou, euver mich zulle gen schand spraeke want ik bin vreejgezel’.
‘Nou, en ik bin gelökkig getrouwd en det van mich wach mich al op met andièvie stamppot’. Dae man met daen hónd löp ós veurbeej en Door pak mich toch maar weer stevig vas.
‘Bis se ouk noeits getrouwd gewaes’, vraog ik niejsgierig wie ik altièd bin.
‘Nae, miene pap is jóngk gestorve en mam waas krenkelig. En die heb ik verzörg en aan eur ind gebrach. Tja, en daorum waas noeits de gelaegenheid. Trouwes, ik mót zoe-wie-zoeë gaar niks van manne hebbe’.
‘Nou Door, dan zits se met mich good. Ouk ik mót niks van manne weite. Ik doon leever leuke dinger met un moèje schiks met alles d’r op en d’r aan’. Ik veulde det dae stevigen erm inens transformeerde in un hand die mich veurzichtig nog net aan de mouw vas heel. Die mich kinne die weite det dit ut moment is um effe door te biète.
‘De wets neet was se gemis haes Doortje. Ik bin d’r gelökkig vruùg met begós, ze neumde mich vruùger vetkedee. Nou dan wets se ut waal’.
Ik gaon wat langzamer loupe en Door held mich nog net met twieë vingerkes aan miene mouw vas. We zitte noow midde in ut park en ut wuùrt al wat duùster. D’r is gennen hónd en genne mins mier te bekinne. En Door kiek schichtig um zich haer, zwieg in alle tale en ik begin zachjes te zinge:
‘Vluchte kin neet mier, zuuj neet weite hoe, zuuj neet weite wao nao toe . . . .’.
Door begint naeve mich zenewechtig te huppele en ik vind van michzelf det ik te wièd bin gegaon.

‘Bin maar gerös. Maak dich gen dieke bein Door, ik bring dich veilig en óngeschónde door ut park. Maak dich maar gen zörg. Maar det van dae vetkedee det klop waal. Det zag mien moder altièd as ik mich as klein menke weer ens smaerig had gemak. En van miene pap meus ik altièd netjes met maedjes umgaon. Dus ut zit waal good’.
Ik huùr unne hièlen deepe zuch naeve mich en ut waas effe stil. Toen zaet ut:
‘Bis dich meschiens dae det book Kóm heej vetkedee haet geschreeve?’.
‘Jep’, zag ik un bietje gruuets. En dao griep mich emus hiel stevig ónder d’n erm en trek mich stevig taege zich aan.

‘Potverdomme, det mót ik Merie dalik laote weite’.
‘As se veilig thoès kumps’, zegk ik.
En we mótte allebei schatere van ut lache. We staeke de Mulkenshaofwaeg euver en loupe ónder de veilige straotlampe van de Vossener. Beej ut Zónneveld neme we aafschièd en ik zegk:
‘Meug ik dich effe knoèvele?’.
‘Dich waal’, zaet Door’, maar unne vetkedee bis se’.


vrijdag 1 november 2024

Hellowièn

Ik snap d’r gen juuj van! Ik had d’r nog noeits van gehuùrd en inens waas ut d’r: Hellowièn. Bin us effe gaon neuze op internet en heb ein en ander gevónde. Ut haet unne lange waeg mótte aaflegge en de kómmersie haet dae waeg wat geplaveid. Wie gewuuenlik is ut kómme euverweije oèt Amerika met van die dieke oranje pompoene met die kerskes d’r in. Det zoog d’r nog waal vrintelik oèt. Maar eigelik is ut ein neet-christelik fieës van mier as twieë doèzend jaor ald. De Kelte in Ierland die wiste waal wie se un fieësje meus bouwe. De naam kump van All Hallows Eve (Allerheilige aovend) en markeerde veur de Kelte de euvergank van de leechte nao de dónkere helf van ut jaor. Ut is d’n daag det de zón eur lieëgste punt bereik. Ut woord gevierd met vuùl knetterend veur, geis verruimend beer en vraemde rituele. De huùs woorte griezelig versierd en met zich te verkleije en inge maskes op te zette haopde ze de kwaoje geister te verjage. In Amerika kwame dao kilo’s sloek beej veur kinder die naeve de deur kwame. En vanaaf de jaore tachetig is ut ouk Blierick binne geslaope. En ierlik gezag vind ik ut maar niks. Sintermerte wuùrt idder jaor wat minder gevierd, Zwarte Piet is al nao de ieuwige jachvelder verbanne en Sinterklaos duit nog wat zielig mei op d’n achtergrónd veur Kersmis. En van det alles zièn ós kinder en kleinkinder de dupe. Wat hebbe weej vruùger toch mazzel gehad (vind ik).

Vraog d’n ierste d’n beste wao Hellowièn vanaaf kump of wat ze dao mei viere. Ze zulle ut neet weite. En wae gluif d’r nog in ut verjage van kwaoje geister?? Jao, Zwarte Piet dao wille ze waal vanaaf!
Veur mich waas Sintermerte ut fieës van same deile, en dao mótte de middestanders gaar niks van hebbe. Sintermerte deilde ziene mantel met unne erme sloeber. Kinder ginge met un lampiejunke naeve de deur en de minse deilde snuupkes oet. Weej ginge in unne groeëte optoch met det lampiejunke nao d’n troshoup en d’r woorte appels oètgedeild. En we zónge al waeke van teveure:
Sintermertes veugelke, haet ein roeëd wit keugelke.
Haet ein blauw stertje, van je hoepsa Sinter Merte.
Vandaag is 't Sinter Merte, morge is ‘t Sinter Krökke.
Dan kòmme die gooje herte, die hadde zo gaer ein stökske.
Hauw maar op ut körrefke, Sinter Mertes körrefke.
Holt – holt – holt en 's winters is 't kald.
Hoera, hoera, waat hebbe de boere ein laeve,
Hoera, hoera, waat hebbe de boere ein pret.
En . . . Mieke de Woep zoot op de stoep, en leet d’r eine vleege.
Mieke de Woep zoot op de stoep, en leet d’r eine gaon.
Hoera, hoera, waat hebbe de boere ‘n laeve, hoera, hoera, waat hebbe de boere un lol.
Sinter Merte kan neet kómme, want dae haet eine krómme poeët.
En daor mótte weej veur baeije, anders geit Sinter Merte doeëd.
Hoera, hoera, waat hebbe de boere ‘n laeve, hoera, hoera, waat hebbe de boere un lol.

Ge begrièp ut al, allemaol niks veur de kónsumpsie-maatschappiej. Niks deile, gekoch mót d’r waere, geld oèt de tes kloppe. En ik druim wiejer van veurke staoke en wierikse van vruùger beej ós op ut Lieuweriksveldje.
Strakkes kump Sinterklaos, dae ouk steeds mier in zien langk wit haemp steit. Want vanaaf november zeen we euveral in de winkels al de kersversiering verschiène. In de speulgood-winkels hingk unne verlaore Sinterklaos aan un tuiwke zoe-det hae mekkelik weggehaold kin waere nao zes december.

Maar de Hellowièn mótte we ut doon met akelige doeëdsköp, groeëte spinnewebbe, aafgehakde erm en bein, vuùl blood, doeëdskiste, half aope gezichter, zómbies en andere inge griezels. Kin mich neet veurstelle det ós kinder en kleinkinder det leuk vinde. Laot staon begrièpe. Waorum doon weej dan dao aan mei? Ik doon neet mei en mót d’r niks van weite.
Gaef mich maar Sintermertesveugelke, Sinterklaos kapoentje en dan die veer waeke advent nao det gezellige Kersfieës. Met vuul greun, vuul kerskes, vuul lempkes en vuul gezelligheid die we deile met minse um ós haer die we leef hebbe.

vrijdag 18 oktober 2024

Smartveep

Ut mót neet gekker waere: ze hebbe un nieje  e-siegrèt op de merret gegoèjd: de smartveep. Met dit apparaat speciaal veur de jeug kinne ze tegelièkertièd geeme, eppe én veepe. Dreej verslavinge in ein kloeëte apparaatje. Welke criminele geis verzint zoe-iets? Kinderlóngartse luuje metein de noeëdklok, make zich groeëte zörg maar of ut geit helpe? De naam meus eigelik al genóg gevaor aangaeve want ‘smart’ haet veur mich nog altièd de beteikenis van groèt verdreet en vuùl eelènd. Ik zoog op d’n tillevisie zón klein menke zielig zitte te zuùge aan det dink. Hae blees de rouk oèt en spoojde zich um wat met det schermpke te doon. Hae zoot gans inein gedaoke in ut hukske van de bank met zien witte sportscheunkes en dito zökskes. Ik vónd ut zielig en ziekelik in ein beeld gevange.

In gedachte meus ik dinke aan mien eige jeug, zón 70 jaor geleeje! Wao blief d’n tièd? Ut enige feepke wat ik mich kin herinnere waas zón gekleurd pepeere roltungske met un plastic móndstökske. Ut woort ouk waal un rolfluitje geneump. Dao meus se op blaoze en dan strekde det rölke zich lank-aaf oèt in allerlei kleure. En ut makde zón schetterend geluùd: ‘Mèèèèèèp . . . . ‘. En as se opheels met blaoze dan rolde det vanzelf weer truuk door z’n metale vaer die d’r in zoot. Ut waas un dingske van niks en ut waas ouk al nao un paar kièr feepe kepot van ut zeivere. Ózze pap had unne verschrikkelikke haekel aan det dink, veural as we det in de richting van zien gezicht bleeze. Dan leek ut net of we un tóng nao um opstoke, maar det zuuj ik noeits doon.

Det beeld van det menke, inein gedaoke in die bank, rakde ik maar neet kwièt. De enige kière det ik op de canapee kroop, det waas saoves as ik haos nao bed toe meus. Effe taege ós mam aan kroèpe en de moel halde anders woors se al nao baove gesteurd. Veur daen tièd speulde we in waer en wind, met zón en raegen, in de keld en in de hets boète op ós Lieuweriksveldje. Ut veldje loog naeve ós hoèsnummer 13, noow ligke dao zón zes huùs. Nao de schoeël rende ik mich de bein ónder de kónt oèt nao hoès. Op d’n aanrech loog op un plenkske un witte bótteram met gekleurden hagelslaag te wachte naeve unnen baeker melk. Roep-sloek nao binne werke en roep-soek de alde kleier aan. In ut rómmelhok stónde mien zwarte bemódderde laerskes. Ze ware mich eigelik al wat te krap. De zök good optrekke en dan mien vutjes in die laerskes douwe en perse. Altièd lestig um met mien hakke d’n baog te kriège in die laarze. Maar dan inens zooge mien veut zich vas in det zwarte muffige plastic. De schöp beej de nek gegrepe en dan gauw nao boète. Smeis waas ik d’n ierste maar ut deurde neet lang wies de res van de bende-van-linke-loetje zich meldde.
‘Wat gaon we doon?’, waas de vraog. De keuze waas einvoudig: koèle grave of de koèle dich goèje en voetballe? Maar ein dingk waas zeker. Same met de ganse koedeljach ware we (sociaal) met-ein bezig. Gater grave, straevele of de bein beej mekaar ónder-oèt schöppe. De regels ware simpel: dreej corners waas penaltie en de dae de letste gaol mak, dae haet gewónne. As ózze pap thoès kwaam van ut werk dan waas det veur mich ut teiken um nao hoès te gaon. Want de soep stónd oppe taofel.

Maar iers die rot laarze oèt! Mien zök hadde zich met speule gans nao veure gewerk in die gewillige punte van die stóm laarze. Mien haos bloeëte veut ware kletsnaat bezweit en plekde vas aan de binnekant van die laarze. De zök zote as un opgerold verband um mien tieëne. En as un saort cement had zich ouk nog ens ut nuuedige zand in die laarze nao binne gewerk. Haos ónmeugelik um die allein oèt te kriège. Ik zat mich thoès op ut stuupke van de achterdeur en reep: ‘Maham . . . ‘.
‘Óch jóng, is ut weer zoe-wièd’, zag ós mam en pakde de laerskes ein-veur-ein beej de hakke en met vuùl geweld lökde ut eur toch weer um ze oèt te doon.
‘De hebs hoeëg nuuedig nieje nuuedig’, mómpelde ze en leep weer truuk nao de keuke. En ik peuterde mien zök oèt de laarze, klopde ze oèt en kieperde alles weer truuk in ut rómmelhok.

Ózze pap zoot al aan de taofel op zien soep te wachte en keek mich breid lachend aan:
‘Oèt welken oorlog kumps dich truuk? Zoeë te zeen heb ge zwaor verlaore!’
Ik meus baove de paolingstein gaon staon en un paar kilo zand woord van miene kop oèt mien waerse blónde haor gespeuld.
‘Jóng wat zeen dien kneen d’n verschrikkelik oèt’, zag ós mam en probeerde veurzichtig ut blood en de harde räöfkes van mien kneen aaf te haole. En effe later zote we met de ganse femilie zalig aan de soep te slörpe. God, wat waas ik toen gelökkig!

Dao meus ik aan dinke wie ik det menke in de hook van die bank zoog zitte. Lörkend aan dae smartveep en zich blind starend op zón klein kloeëte schermke. Ik bin op mien met räöfkes bedekde bloeëte kneen dankbaar det ik unnen andere tièd heb meuge belaeve.

zondag 22 september 2024

Póngel

We zote van de waek same met Tuuen en Sjuul wat te kwazele. Tuuen woel un advertensie oèt tante Bet knippe, maar de schièr deej ut neet zoeë good.

‘Wat unne póngel’, zaet Sjuul. Ut waas effe stil en ik reageerde:
‘Det is nog ens un ald waord: unne póngel. Det huùrs ze neet mier zoeë döks’.
En mien herinneringe ginge zón 70 jaor truuk in d’n tièd. Ut waas vastelaovend in Blierick en ós mam dook in d’n alde kleierkas. De rooks metein die sterke lóch van de motteböl. Ós mam vónd un paar alde sjaals, un te wieje bóks en un vuùls te groeët bollerootje. Ik meus op unne stool gaon staon en dao woort mich dae zooj aangedoedeld. Dukske euver de kop en un strikske um ut nekske en Jantje waas verkleid. Unne körk woort zwart gebläökerd, ik kreeg dieke zwarte winkbrauwe, unne snor en twieë bakkebaarde. Ik meus die te groeëte bóks met twieë hendjes ophalde anders veel ze mich van de kónt. Gruuets wie un aepke met zeve piemelkes leep ik nao boète en de buurvrouw sloog de hand veur de mónd:
‘Maar jóng, wat hebbe ze dich noow weer aangepóngeld?’.

Maar unne póngel is in ós moèje Bliericks neet allein un óndeugdelik veurwerp of un ald versléte kleidingstök. Want ós Mieke speulde met zien póp. Ik weit neet mier of die unne naam had maar ós mam neumde det ziene póngel. En ik had vruùger un poeske, Monkie hoot ze. Un prachtige dónkerbroène poes met ‘coupe soleil’ en un gael befke. De gansen daag kós ik met Monkie speule maar as d’r gegaete meus waere zag ós mam:
‘Laot diene póngel noow maar efkes met rös’.
Maar we zièn d’r nog neet. Want ik huùr ut ózze pap nog duùdelik zegke. D’r kwaam un moèj maedje naeve met alles d’r op en d’r aan. Ut leep heupwiegend aan ós veurbeej en goèjde zien blónde häörkes wulps nao achter. Ózze pap en ome Sjraar keeke um nao en ózze pap zag:
‘Det is unne lekkere póngel’. Toen moch det schiènbaar nog, maar noow met dae Mie-Toe is det un doeëdzund??

Truuk nao Tuuen en Sjuul. Same ware we ut ins gewaore det ós Bliericks erg rièk is. Maar ouk verwarrend met al die verschillende beteikenisse van die moèjste wäördjes.
‘Jao jao’, zaet Tuuen, ‘vruùger póngelde we maar wat aan’. En hae bedoelde daomei wat aanrómmele, wat aankloeëte zónder enig zichbaar resultaat. Ouk det waas weer op verschillende maniere oèt te legke. Det kós zièn de kaolekis die ózze pap koeterwaals inein flansde. Maar det kós ouk ós Mieke zièn met zien póp of ózze Jan met zien poeske. Maar ouk ós mam die de alde kleierkas oèt de motteböl haolde en ós wat aanpóngelde.
‘Jao jao’, zaet Sjuul, ‘kin mich herinnere de ierste schravelpoginge met mien ierste maedje. We póngelde toen maar wat aan!’.

We ware ut weer same ins det póngel un biezónder Bliericks waord waas en mier gebroek mót waere. Maar wao kump det waord van haer?
‘Gen inkel idee, zegk ik, ‘maar ik weit waal det ózze pap taege mich zag as ik weer ens stróntvervaelend waas gewaes: Noow is ut genóg anders schöp ik dich ónder diene póngel!’.
‘Aoh’, zaet Sjuul, ‘noow weit ik ut! Póngel kump van pungel, want unne pungel is unne zak. En de verkleinvorm van póngel is pungelke! Toch?’.
‘Nou’, zaet Tuuen, ‘ge póngelt nog maar wat aan. Ik póngel mich op hoès aan nao miene eige póngel’.