donderdag 20 mei 2021

Blièrickse kermis

Alweer veur ut twieëde jaor genne Blièrickse kermis. Met nostalgische geveules mót ik truuk dinke aan wat die jónge jónges allemaol misse. Ik mót dinke aan wie det vruùger ging, as we ginge kièke nao ut opbouwe van de kermis op ut Lambertusplein. Zoe wièd as ik mich kan herinnere waas ut altièd moèi waer met Blièrickse kermis, met waal erges un stevige ónwaersbuuj d’r tösse door. 

Veur ós kwaojónges woord de kermis al in de loup van de veuraafgaonde waek interessant. Stiekem ginge we kièke naor ut opbouwe van de nieje kermis. Zoeë ouk in 1957, de kermis waas laat det jaor, op 9 juni. Dae woensdig daorveur waas ut behuùrlik kalt boète, en d’r waas némus um met mich te speule.
‘Blièf maar lekker binne’, zag mien moder.
‘Ik gaon toch effe kièke of d’r némus kump um te speule’, goóf ik as antwaord, maar wis al det ik naor ut kermisterrein ging.
‘Tos-se mich neet naor de kermis geis hè’, zag mien mam, maar ik waas al weg dus had ik det letste neet mièr goód gehuùrd. Flot op paad door de Pepijnstraot en dan linksaaf door de twieëde Lambertusstraot. Beej de slup van Baerde de slegter stónd al d’n ièrste wage. Met moèie groeëte letters stónd dao ‘Hoefnagels’ op. Rechs d’n hook um beej d’n bekker en de leeps metein unne ganse andere waereld binne.
 
Um ut hièle Lambertusplein stónde allemaol de woeënwages van ut kermisvolk. Ik had net ut book Witte Veder van Arendsoog gelaeze. Die cowboys zatte saoves ouk eur huifker allemaol in unne kringk um zich te bescherme taege de indiane. Misschien vind ge det waal gek, maar dao meus ik toen aan dinke. Ut waas eine lange veerkentige bónte slièrt met moèie en ouk waal schaemele wages. Ze hadde van die trepkes um binne te kómme en kleine raemkes met opziej gebónde gerdienkes. Wao se ut terrein op leeps vanaaf de Graaf van Loeënstraot loóge links en rechs de snoepkräöm, ut water leep mich in de moel. Maar noow ware ze nog dich. Die groeëte kleppe, die zóndaag un prachtig aafdaak vormde, sloóte noow de zooj aaf. Aan de ziejkant ware ze al met doeëze sloek aan ut sleipe. Ut ganse kermisterrein waas eine groeëte ónderein. Euveral stónde kris-kras van die groeëte aanhangwages met van alles d’r op. Van die groeëte ruige kaerels met bloeëte getatoëerde gespierde erm sjouwde met blokke holt um alles waterpas te kriège. Ik stook mich de hendjes deep in de tes en goof mien ouge goód de kos.
‘Zulle we us effe gaon raoje wat d’r dit jaor allemaol kump’. Rechs kwame de boetsauto’s, det is nogal wiedes, det is idder jaor zoeë. En links de zweefmeule. Det zuùs se aan die lange kettinge. Ik wis effe neet welke kant ik op mós umloupe. Links in d’n hook zoog ik ein oètdagende teks op un lange alde stadsbus met ‘Fakir Ali Baba’, maar schuùn rechs zoog ik ouk de waegentjes van de Swing Mill.

‘Dao gaon ik zóndaag zeker in’
, dóch ik hardop. As dae rónddreide, woors se op en neer geslingerd. Dan mós se hièl hard trekke aan zón hièl diek touw wies ut neet mièr ging, en dan inens los laote. En dan woor se met un geweldige vaart weggeslingerd, en op ut uùterste punt mós se dan weer beginne te trekke aan det touw. Maar det zeen we zóndaag waal, we mótte wiejer. Aan de boètekant ware ze stroeë aan ut oèt struije ónder eine laege carrousel.
‘Dao hoof ik neet in, det is de paerde-carrousel’, det had ik al metein gezeen. Die kleine paerdjes vónd ik nog zieliger as die paerd van Frankena, die meuste de ganse kermis maar rundjes loupe. En stinke wie unnen hoephap, die paerde-carrousel rook se op de halve kermis. Ein stökske wiejer ware ze de schuitjes aaf aan ut laaje. ‘Luchtschommels’ stónd d’r met groeëte letters op, maar det ware toch ech gewoeën die hoeëge schuitjes. Sómmige aldere kinder ware d’r beej die wies aan ut stóffe daak zwiepde, maar det vónd ik te link, det dörfde ik neet. Zón schuitje zoel ens losscheete. Ik loup door, en d’r is nog ein gaat vreej, rechs in d’n hook. Taegeneuver de ingang van de Maasveldstraot kwaam de rups, ouk det zuùs se zoeë. D’r zoot dan waal nog gen daak op, en de waegentjes van de rups ware d’r nog neet. Maar aan die plenk zoog se al duùdelik die golfbewaeging. De rups die vónd ik ouk waal leuk. Nou ja, veural um dae poès van daen bal aaf te grièpe dae ze op en neer leete schómmele, dan moch se unne kièr veur nop. Maar die jónge stelle ginge d’r in um te sjanse, ik snapde toen nog neet wat ze d’r aan vónde. Ik deej effe de ouge toe, druimde weg en ik laefde mich in wat d’r zóndaag ging gebeure: ‘Blijft u allen zitten tijdens de rit . . . . goo goo goow . . . woehwiehwoeh . . .’.
 
Wie ik de ouge aopdeej, stónd d’r ein menke veur mich met unne moèie trapauto.
‘Waorum höbs doo de uig toow?’, vroog dae, ik hoord direk det dae neet van heej waas.
‘Ik probeer mich veur te stelle wie det zóndaag heej toe geit’, goof ik as antwaord.
‘Veur miech geit det jiddere waek zoe, den die rups is van ós’, en hae stapde oèt zien trapmobiel en hae wees hièl gruùts op unne prachtige woeënwage.
‘Lutgens rupsbaan’, loos ik die stolse rechte letters hardop veur, die op dae wage stónde.
‘Ich bin Wumke van Lötjes oèt Remunj, wil se unne keer in munne trapauto?’, en effe later trapde ik mich te verrèkke un paar rundjes op ut kermisterrein. En wie det met jónges van de zellefde laeftièd geit, de kermis waas effe vergaete en we speulde same garage met einen trapauto en eine klant!
‘Wumke, kóm ens hieje . . ‘, hoorte we un vrouwestum oèt dae moèie woeënwage.
‘Det is mien aaj doós’, zag Wumke en rende metein naor hoès, en ik d’r achteraan.
‘Waal de sjoon oèt’, zag Wumke, en effe later stónd ik met wièd aope moel te knippere met de uigskes. Allemaol porseleine pupkes, paerdjes en bleumkes. Ein lamp met allemaol glinsterende kristèlkes. En ein sjiek gebloomd bankstel met die gekrölde ermleuninge. Weej thoès hadde van det alles allein maar eine kristallen asbak. Jao en ouk nog un glaze lamp aan ut plefónd, maar det waas ut dan.
‘Velt det neet allemaol um as geej met dae wage gót rieje?’, vroog ik aan zien mam. Maar die hoord mich neet, want Wumke woord geïnstruweerd wat hae beej d’n bekker meus haole. We broke ós jónge vrindschap aaf, ik trok mich de schoon weer aan en leep wiejer op mien kermis-expedisie.
‘We zeen ós nog waal ens’, zag Wumke en rende met zien tas weg. 

Net op det moment zoog ik nog eine hièle groeëte wage met ‘Internationaal Sportpaleis’ ut kermisterrein op dreie. Taege de ziejkante ware van die ‘sparrende’ boeksers geschilderd. Jippie, de boekstent kump dus op die laege plek in d’n hook. Det wuùrd zóndaag hièl lang kièke wie die boeksers zich snoevend veurstelle, met allein un kórte zieje bóks aan en van die hoeëge schoon met nog langere schoonreme d’r in. Dan doon ze zich weer d’n badjas aan, en daag de spraekstalmeister de Blièrickse jónges oèt um te kómme boekse. En as se doeënbeej bliefs staon, kin se goód huure wat d’r zich binne allemaol aafspeult. Maar det belaeve we allemaol zóndaag, we gaon wiejer. Jao huùr, de ‘Holly Holly’ kump ouk. Kinne we kièke wie die maedjes met die petticoatjes taege die op-en-neer bewaegende trap umhoeëg stuntele. Of wie ze effe later van dae loupende band naor ónder kómme en net neet mièr kinne aafremme. En die kaerels van de kermis vange ze maar al te gaer op.
En as ik weer beej de Gruyter van ut terrein aaf loup zeen ik nog unne aope snoepkraom dae ze aan ut vulle zien met zoórstokke, kenièlstokke, wiènböl en nogablokke!! Ut water löp mich al weer in de moel, de kermis meug wat mich betref beginne. Ózze pap dae haet gaer noga, en van mien letste cente haol ik dae zóndaag ein täötje met noga. Det mót ik neet vergaete, want:
‘Moek d’n boek, dan vrit hae goód, en schuùf hae misschien wat extra kermisgeld!!??’.
 
Ut woord weer unne geweldige kermis, met vuùl rundjes loupe op ut Lambertusplein. En hièl dök bliève hange beej de boekstent. En dae poès beej de rups heufde ik det jaor neet te grièpe. Wumke van Lötjes stónd naeve de kassa en schoof mich aaf en toe ein paar vreejkaertjes. Goój minse, det kermisvolk.

Oèt: Kóm heej vetkedee (nog altièd te koup beej de Bruna)

zaterdag 15 mei 2021

Ièrste kemúnie

Ik kwaam dees foto taege van ózze Sjakkie op ziene ièrste kemúnie. Hae steit wat verschrik naeve ós mam en volges mich mós hae d'r niks van hebbe. Det zat mich aan ut naodinke wie det ging met miene eige ièrste kemúnie in 1954.

Al ein paar maond van teveure woord ut in de femilie aangekóndig: ’Ózze Jan deut de ièrste kemúnie! Kómp geej ouk op ut fieës?’ Ik heb ein verrekte goód geheuge van wat d’r vruùger allemaol gebeurde, maar de ièrste kemúnie bin ik ein bietje kwièt. Noow mót ik neet zoeë maar wat beejein gaon fantazére, dóch ik. Dus heb ik veur alle zekerheid ein paar laeftièdsgenote óndervraog. Maar sómmige haolde de schouwers op van ‘ik weit ut neet mièr!!’, en un paar zagte ‘de femilie kwaam op bezeuk, en d’r ware kedootjes, maar veur de res??’. Det vónd ik aevel wat schaemel, dus ik pakde mien eige kemmúniefoto maar ens d’r beej en keek det zielig menke ens lang en deep in de uigskes. Zoeë langzaam aan kump d’r weer ut ein en ander baove.
Op de ièrste plaats hoot ut officieel de ièrste heilige kemúnie. Ut begós al in ut begin van de twieëde klas. Pestuurke Lennaerts kwaam wat dökker les gaeve. Ut waas ein klein diek menke met un brilke. Hae waas al modern, want ut waas ein brilke met zón dun montuurke. Geistelikke droóge in daen tièd, we spraeke euver 1954, nog unne toga. Ein sjiek waord waas ouk waal unne soetane. Det was ein langk zwart kleid, met zónne breie zwarte band um meistal unne dieken boèk. Det kleid woord aan de veurkant dich geknuip met 33 knuipkes van baove naor ónder. Waas ut un klein pestuurke wie ózze pestoèr Lennaerts, dan stónde de knuipkes wat doeën beejein. Waas ut unne groeëtere mins dan kós se op plaatse tösse de knuipkes door naor binne kièke. Det kleid zoot hièl strak um de nek en hóng wies op de beej passende zwarte schoon. Um dae nek zoot dan un strak zwart bäördje det aan de veurkant euver vièf centimaeter wit waas. Op de kop hadde ze zón gedeuk zwart helmpke met ein zwart pluumke d’r midde op. Ik zeen pestuurke Lennaerts nog zitte achter de lessenaer op det kleine podium beej ós veur de klas. Ein bietje naor rechs weggezak, met van die vettige plekke op zien kleid waor de kneen zoote. En as hae sprook woorte zien móndhukskes wat vóchtig en vettig, hae zeiverde nog net neet. 
Ik huùr um weer praevele euver det weej zoeë langzaam aan tot de jaore van ut verstand ware gekómme, en we kóste waere toegelaote tot de ‘eucharistie’. Jao, Christus had ut zellef gezag. Pestuurke stónd plechstatig op, spreidde allebei de ermkes en keek naor ut plafónd. ‘Laat de kinderen tot mij komen, want voor hen is het rijk Gods’, zag hae hièl plechtig, zellefs ein bietje heilig. Taegewäördig haet det ‘laat de kinderen tot mij komen’ nogal ein verdachte lading gekrege. Maar toen wiste weej nog van toète nog blaoze. Unne andere kièr stónd hae weer op en sodemieterde hae bijna van zien verhuùging aaf. Némus dörfde te lache, en hae sprook Christus weer nao: ‘Zo ge niet zijt als kinderen, zult ge het rijk der hemelen niet binnentreden’. Dae zin heb ik mich altièd goód opgeslage, want dae kós ik gebroèke as mien vader en moder weer us wat te mekkere hadde euver opruùme of smaerig make. 
Ouk móste we 65 cent met néme veur unne nieje Kathechismus, um ós de christelikke lièr beej te bringe. En eigelik waas det de ièrste groeëte fout die pestuurke makde. Want wat unne kwats meuste we oèt de kop lière:
‘Waartoe zijn wij op aarde?’
‘Wij zijn op aarde om God te dienen en daardoor hier en in het hiernamaals gelukkig te zijn’.
Nou, de pot op, gluif det maar zellef, det sleit toch wie un tang op un vèrke! Weej makde d’r al gauw flauwe köl van en fantaseerde euveral un ander antwaord op:
‘Weej zièn op aarde um maedjes te lokke en kinder te fokke’, is mich nog beej gebleve. Al gluifde weej toen nog in d’n ooievaar, en ware maedjes d’r mièr um te peste. Lets hebbe we nog ens dae kathechismus te veurschièn gehaold en door genaome met ós kleinzeuns. Dao had ge beej mótte zièn. Die zoote met groeëte ouge en wièd aope mónd te luustere:
‘Hebbe ze óch det vruùger allemaol wiès gemak’. Jao jao, die tièje zien gelökkig veranderd. Maar we dwale aaf, truuk naor de ièrste kemúnie. We ware geistelik geïndoktrineerd um naor de kerk te meuge, maar dan móste we waal nog de ièrste biech doon. Want ós zielkes meuste waal hièlemaol brandschoeën zièn van alle zund. Det waas de twieëde groeëte fout van pestuurke. Wat móste weej dae prieëmer achter det goor gerdienke door die gaetjes in daen biechstool eigelik vertelle. Ik had nog geen zónde gedaon. Nou ja, ós mam knoterde waal ens op mich, maar det waas mièr zund veur eur.
 
Ut woord mei, en ut woord ouk meinus. We móste same met de maedjes oefene in de Lambertuskerk. De maedjes links van de groeëte middepaad en weej rechs. Thoès woord ut ouk steeds nièpender. Ut ging allemaol boète mich um, maar ik kreeg toch ut ein en ander met. Diskussies euver wae kump d’r allemaol, wae blièf d’r aete, wie vuùl vlaaje mótte d’r kómme. Klöntjesemik, krintemik, gojje bótter, ut kwaam allemaol veurbeej. En waorum allemaol det gedeuns? Ózze Jan duit de ièrste kemúnie, en dae interesseert ut gen zak, want dae speult op ut Lieuweriksveldje! Nou ja, met taegezin mós ik met mien aldste zuske met um niej kleier te kaupe. Beej Baerde-Trienekes woord ik un blauw-griès kemúniepekske aan gemaete. Un wit euverhaempke daor ónder met miene ièrste echte slieps. Un paar kneenkouse en un paar blinkende lakscheunkes. En tot euvermaot van ramp ouk nog un ‘corsage’, zón kunsbleumke op miene revèr. Ik woord veur ein spégel gezatte, en dae fiemelaer van Baerde stónd achter mich te schiènheilige:
‘Werkelik wat ein plaetje, hae steit d’r prachtig op’, wat unne kwatskop, ik vónd d’r ech gen juu aan. En ik heb die van Baerde ouk noeits mièr gemeuge. Noow nog efkes naor Cromvoets de kapper, maar ós mam had deze kièr waal émus met gesteurd um zeker te zièn det eure Jan netjes geknip woord.
 
D’n groeëten daag begós met ut wasse en aankleije van ut ièrste kemúniekantje. Ik moch vanaaf det moment nerges mièr aanzitte, neet mièr bewaege en al gaar neet nao boète. ‘Hald dich kedoek, en blieve zitte’, zag mien moder. Ik woord netjes aafgeleverd beej de schoèl en gelökkig, ik waas neet de enige. Ouk die andere jónges stónde d’r as ein paar verkleide aepkes beej. En dan die maedjes? Dan had ik nog gelök gehad det ik un jungske waas. Ik zuuj mich kepot schame. Die dróge van die wieje flódderige ingelekledjes met zón bloóme-krenske op de in de krölkes gezatte häörkes. En van die witte net-handscheunkes met zón frutseltasje daor aan bungele. Witte kuiskes en witte lakscheunkes ónder die magere spillepuùtjes. Ut zoog d'r neet oèt. We móste netjes in de pas achter hermenie Sint Caecilia aan naor de Lambertuskerk. Net zoeë as in de kerk, maedjes links en jónges rechs. Ik schaamde mich un óngelök. As d’r jónges naeve de kant stónde die al dan neet al de kemúnie gedaon hadde, keek ik schaemel de andere kant op of keek naor mien kakelnieje scheunkes. Wat d’r in de kerk gebeurde, weit ik neet mièr zoeë goód. Waal det ut hièl lang deurde, det ik verrekde van de zin in die rièstevlaai met slaagroum en det die mis met dreej hière aan mich neet bestaejd waas. En ouk weit ik nog goód det die ièrste hostie erg lang taege mien gehemelte bleef plekke, en det mien tóng dao lang met bezig is gewaes. 

Thoès waas ut neet mièr truuk te kinne. Moèi versierd, slingers aan ut plafónd, ut beste greij op taofel. De schuùfdeure stónde aop, we hadde de gojje kamer beej de hoèskamer getrokke. Euveral stónde gelieënde taofels en steul. Allemaol witte en in de ploèi gestreke taofellakes met asbek d’r op en beerglaze met sigrette en sigare d’r in. In de keuke stónde ze op mich te wachte, die lekkere vlaaje van Hadje d’n bekker. In de beejkeuke stónd dde kuuep waor we zaoterdaags in woorte gewasse. Noow stónd dae vol met water, en dreve d’r flesse beer en frisdrank in tösse de groeëte blokke iès. En daor kwaam de femilie ein veur ein. Nou ja, mièr twieë aan twieë binne. Ik woord steeds naor veure geschaove, de kaerels góve mich un hand en stréke mich euver de kop. De tantes grepe mich ein veur ein en deilde van die verschrikkelikke knoèvels oèt. ‘Och Tuut, wat zuùt de d’r toch moèi oèt’. Ónder begeleiding van die druùge kösmuulkes, maar ouk van die vóchtige plekkers. Ièèkkss!! En ik kreeg ouk kedootjes, en van idderein van die gekleurde felisietasie-kaertjes met hemelse spreuke d’r op. Van ome Miesjel, miene paeter, kreeg ik un echte Prisma-horloge. Van tante Leen unne roeëzekrans in un duùske. En zoeë ging det maar door, sóms kreeg ik ouk un paar gölde. Maar die mós ik van mam metein in ein pötje doón. Wie ze d’r allemaol ware, moch ik eindelik mien jeske oèt en miene slieps aaf. Nao twieë groeëte stökke riëstevlaai met slaagroum en twieë glaze echte ranja met die drièvende appelesienevelkes d’r in, moch ik eindelik nao boète.
 
Ut gewoeëne boètelaeve ging gewoeën weer door. Binne in hoèze Tietelèr bleef ut de ganse daag erg drök, deurde ut fieës nog tot saoves laat en waas ut nog hièl lang gezellig. En wie ik iets later dan gewoeën in bed loóg hoorde ik miene pap en ome Aatje met döbbele tóng behuùrlik d’r naeve lölle.

woensdag 27 januari 2021

Over schansen, wallen en landweren

Tussen 1500 en 1800 kreeg het platteland erg te lijden onder de soldaten van dan weer het Staatse dan weer het Spaanse leger, maar ook van legerbendes. En dat gold zeker ook voor Blerick, Hout-Blerick en de Boekend. De gewilde vesting Venlo werd in die drie eeuwen twaalf keer belegerd. De bezettingslegers bestonden voornamelijk uit huursoldaten. Deze huursoldaten kwamen aan Spaanse zijde vooral uit het huidige België, Frankrijk, Italië en Duitsland. De troepen van Willem van Oranje werden geworven in het huidige Duitsland, Holland en Zwitserland. De soldaten die door ons dorp en zijn buurtschappen trokken hadden geen enkele binding met deze streek[1].

De soldaten lieten de plaatselijke bevolking dan ook niet met rust als ze een reden hadden om ontevreden te zijn. Honger, slaap, verveling en de soldij werd vaak niet of te laat uitbetaald. Een leger bestond in die tijd uit vendels[2], elk onder leiding van een kapitein. De kapitein was een spilfiguur in het leger. Hij nam de soldaten in dienst en zorgde voor de betaling van het soldij. Hij hield de rol (opgerold stuk papier) bij waarop zijn gehuurde soldaten vermeld stonden, al dan niet vergezeld door hun vrouw en hun kinderen. Een vendel kreeg van de kapitein opdracht voor krijgshandelingen en de dorpen hoopten op sauvegarde, vrijstelling van of bescherming tegen plundering of brandschatten. Een enkele keer moest een boer dat bekopen met zijn leven, zoals we kunnen lezen in het begraafboek van Grubbenvorst op 13 augustus 1670: 

Overleden Joannes Buskens (Janssen), pachter op Santfort, aan verwondingen aan de rug toegebracht door troepen te paard. Twee dagen geleden door ons ontvangen, hij heeft zich dapper gedragen. Hij is buiten zijn woning in Bercks-Broeck door een kogel getroffen, doorboord van de ruggengraat tot aan de navel, dodelijk verwond, Amen. 

En er was nog een reden waarom het platteland het erg te verduren had. De oorlog was voornamelijk een stedenoorlog. Een gebied was pas veroverd als de steden bedwongen waren. In die tijd waren de steden versterkt met dikke muren en nauwe poorten. Zij waren gemakkelijk te verdedigen. Veel aanvoerders kozen er voor ze langdurig te belegeren tot een stad bereid was tot overgave. Al die tijd waren de soldaten ingekwartierd bij de omringende dorpen, die ook nog eens forse bijdragen moesten leveren. Voor Blerick zorgde de nabijheid van de gewilde stad Venlo meer dan een grote bedreiging. Venlo is zo’n 12 keer belegerd geweest tussen 1500 en 1800. 

Landweer

In tegenstelling tot die dikke stadsmuren van Venlo moest Blerick het slechts hebben van zijn natuurlijke begrenzingen. Blerick, Hout-Blerick en de Boekend worden omsloten door de maasmeanders Dubbroek, Koelbroek en Ubroek. Zwakke plekken werden door de dorpelingen versterkt met een landweer. Een landweer is een diepe greppel die geflankeerd wordt door twee aarden wallen. Deze wallen waren dicht beplant en de takken van het houtgewas waren ineen gevlochten. Dat was een serieuze hindernis, die moeilijk te passeren was, zeker voor paard en kar. Maar voor een leger was het nauwelijks een belemmering. Als een koe zich aan de verkeerde zijde van de landweer bevond, was de eigenaar zijn koe meestal kwijt. Landweren werden dwars op de toegangswegen naar de dorpen of steden aangelegd. Slechts een enkele doorgang bleef over. Die passage kon men middels een slagboom of hek (clapvaeren) afsluiten. Wanneer plunderaars op rooftocht waren en met het vee of met paard en beladen kar er vandoor wilden gaan, kon de inmiddels opgetrommelde bevolking de passages sluiten en gezamenlijk verdedigen. Een landweer werkte dus als val en had vooral een preventieve werking. In Hout-Blerick is kennelijk een dergelijke landweer geweest. Op de Tranchotkaart[3] staat de naam ‘De Landwehre' ingetekend op de plek waar nu de Moutzdijkweg ligt. Deze landweer sluit aan op een lange en opvallend rechtlijnige houtsingel die van de Hout-Blerickse heide tot de Krayelheide aangelegd is. Deze houtsingel was een gebiedsmarkering, die mogelijk ook als landweer gediend heeft. 

Germaanse wal

Ten noorden van Blerick lag ook zo’n zwakke onbeschermde plek tussen het Koelbroek en het Ubroek. Hier werd door ritmeester Ort[4] een Germaanse wal gevonden. Het is niet bekend in welke periode die is opgeworpen. Verderop zien we op de kaart[5] dat Groot Boller in het noorden wordt beschermd door een grote wal, die de vorm van een halve cirkel heeft met de bolle zijde naar buiten gekeerd. Zo’n beetje in navolging van de maasmeanders. Bij de oude Wachtpost 6 (spoorlijn Venlo-Eindhoven) sloot hij aan tegen het Koelbroek, in het oosten eindigt hij in hoge natuurlijke heuvels. Boven de Germaanse wal lag destijds zeer drassig land, waardoor de Mier- en Everlosebeek liepen. Deze wal is op sommige plaatsen meer dan twee meter hoog, negen meter breed en ongeveer zeven honderd meter lang. Met de goede aanleuning aan beide vleugels is het een zeer geschikte verdedigingslinie en heeft vermoedelijk ook daarvoor gediend. Onder de boeren kreeg hij de naam Germaanse wal, waarschijnlijk omdat hij er sinds mensenheugenis lag. Achter de boerderijen de Zaar en Sint Jan herkende ritmeester Ort ook een soortgelijke wal. 

Schans

Zoals gezegd hadden oprukkende legers weinig moeite met een landweer of de Germaanse wal. Daarom legden de boeren om zich te beschermen tegen rovende soldaten boerenschansen aan, ook wel vluchtschansen genoemd. Ergens in de zestiende eeuw ontstond het idee van deze schansen. Er werd een gracht gegraven en de uitgegraven aarde gebruikte men voor het opwerpen van een wal rondom een stuk land. Een eenvoudige ophaalbrug werd gemaakt en klaar was de schans. Het struikgewas op de wallen diende voor verdere bescherming. Men maakte de schans meestal ongeveer vierkant, doch de plaatselijke omstandigheden dwongen vaak om genoegen te nemen met een aangepaste vorm.

Het begin van de werkzaamheden had heel wat voeten in de aarde. Voldoende gezinnen moesten bereid gevonden worden de handen uit de mouwen te steken en moesten lid worden van de schansgemeenschap. Dat wil zeggen het schansreglement onderschrijven. Er moesten immers genoeg gravers gevonden worden en de kosten voor de aanleg en het onderhoud moesten betaald worden. Ieder gezin dat meedeed, kreeg een stukje land van de schans in gebruik. Iedere gebruiker van grond op de schans moest daarvoor een bepaald bedrag betalen. Hiervan werd de aanleg betaald. Schansen werden niet aangelegd door het bestuur van een kerspel, maar de bewoners van een buurtschap regelden dat zelf en ze stelden schansmeesters aan. De schepenen waren natuurlijk wel op de hoogte, stemden met het voornemen in en deden bij conflicten een gerechtelijke uitspraak.

Het schansreglement - Hoofdbewoners van hoven en woningen die een stukje grond toegewezen hadden gekregen, de deylhebbers, benoemden na overleg meestal twee schansmeesters, die leiding gaven aan de schansgemeenschap. In ieder reglement kwam dat voor, want in een gemeenschap waarin niet duidelijk is wie de baas is, is onophoudelijk strijd. Andere belangrijke bepalingen uit het schansreglement[6], zoals dat te lezen is bij de Elsenschans van Neer (1643): iedereen moet naar verhouding mee betalen voor de aanleg en onderhouden van de schans, soe van wallen als graeffven. Het regelt het voortbestaan van de schans. De twee schansmeesters zorgden voor het innen bij de deylhebbers van de jaarlijkse bijdragen en ze hielden toezicht. Niemand mocht niet meer betimmeren (bebouwen) dan de hen toegewezen grond. De schansgraaf en wallen zijn erfelijk in gemeenschappelijk gebruik (kinderen van deylhebbers erfden het schansrecht). Aan de landheer moest men een jaarlijkse cijns betalen voor het gebruik van de grond. Het vee dat men meebracht, mocht geen schade aanrichten, anders kreeg de deylhebber een boete. Het was verboden crackeel oft eenich gevecht te maeken, vuerbrandt te maeken. Niemand mocht iemand anders zijn getouwe, carre, waegens, eecht of andersynts inspannen zonder toestemming van de eigenaar. Bij diefstal, in clijn oft in groet zal na overleg met de schansgeërfden de schuldige van de schans verbannen en verjaagd worden. De bewapening van de wacht bestond uit pijl en bogen, geweren en pieken. Van elk gezin moest iemand om toerbeurt wacht lopen, wapens moest men zelf aanschaffen. Tenslotte werd in het Neers reglement vermeld dat niemand voor geld bier mocht tappen of een herberg uitbaten op de schans. Zo werd voorkomen dat uit dronkenschap vervelende dingen ontstonden. Alle schansreglementen leken op elkaar. Als een aantal gezinnen uit een buurtschap een schans wilde oprichten en met het idee bij de schepenbank kwam, werden die gewezen op een bestaand reglement en dat werd aangepast aan de lokale omstandigheden. Immers de schepenbank gaf het reglement rechtskracht. 

Waren de schansoprichters niet bang voor kanonskogels? Nou niet echt, immers schansen werden aangelegd in moerassig gebied waar men geen kanon naar toe kon slepen. De rovende soldaten sjouwden echt geen zwaar kanon met zich mee. De kern van het leger bestond in die tijd uit piekeniers: soldaten die uitgerust waren met een piek van 4 tot 6 meter. Zij traden groepsgewijs in linies en in carré op. Een individu had daar geen verweer tegen. Met musketten en charges van ruiters te paard probeerde de tegenstander zo'n groep uit te dunnen. Echter een musket woog heel zwaar, kon maar om de drie minuten vuren en alleen bij droog weer. Zelfs een boerenschans was niet gemakkelijk in te nemen door een klein groepje soldaten. Zeker als het verdedigd werd door geoefende mannen.

Als de gezinnen op de schans verbleven, hadden zij hun hele hebben en houden meegenomen tot en met het vee. Het vee bestond in die tijd uit enkele kippen, enkele varkens en enkele koeien. Het vee achterlaten had natuurlijk geen zin. Het zou zeker geroofd zijn. In de winter waren de schansen niet bevolkt, want krijgshandelingen vonden er niet plaats in de winter. Men had maar enkele koeien in die tijd. Als een koe door soldaten werd geslacht was men veelal een groot deel van de veestapel kwijt. Dan had men ook geen mest om koren te verbouwen en dan dreigde hongersnood. 

In 1648 eindigt de Tachtigjarige Oorlog met de Vrede van Münster. Het bleef betrekkelijk rustig tot Spaanse Successieoorlog (1702–1713). De Republiek streed tegen Frankrijk en Spanje om het bezit van de Spaanse Nederlanden. Het Ambt Kessel en het Overkwartier werd bij de vrede van Utrecht in 1713 toegewezen aan het koninkrijk Pruisen. Op het einde van de 17e eeuw veranderde de wijze van oorlog voeren en de schansen boden tegen nieuw oorlogstuig onvoldoende bescherming. Ze werden niet meer onderhouden en vervielen of werden als landbouwgrond gebruikt. 

In Blerick zijn op twee locaties van schansen bekend, De Laerbroeckerschans onder Hout-Blerick en de Schans bij Groot Boller. Beide vluchtschansen lagen goed verscholen op droge plekken in moerassige gebieden en hadden een grootte van een halve hectare of meer. 

De Laerbroeckerschans[7]

Ook bij Hout-Blerick lag een dergelijke boerenschans. Dat blijkt uit een document uit 1752, waarin geschreven staat: 'op de Schansse tot Hoitblerick'. In 1642 kocht pastoor Joannes Pontanus een vluchtplaats op de schans om aldaar een noodpastorie in te richten. Vooral in tijden van nood en dreiging zal de bevolking naast veiligheid ook behoefte hebben gehad aan geestelijke bijstand en godsgenade. Maar dat was het niet alleen, de pastoor was zelf ook landbouwer en diende net als de overige boeren bevolking eigen have en goed in veiligheid te brengen. Als de schans voor de bedreigde bevolking te weinig ruimte bood, werd er weleens een tweede schans tegen de bestaande aangelegd. Dat is ook in Hout-Blerick gebeurd. Uit oudere bronnen valt af te leiden dat er twee schansen bij elkaar gelegen hebben. Er wordt namelijk in 1642 melding gemaakt van een voorste schans en een achterste schans. Dat beide schansen niet tegelijk werden aangelegd, wordt bevestigd in een document uit 1767. Daarin staat vermeld 'de nieuwe schans Laerbroeck waarts'. Hiermee hebben we tevens een aanwijzing voor de locatie van de schans; vanuit Hout-Blerick in richting van Laerbroek. Pastoor Pontanus schrijft in 1642: 

‘Dat selve iaer 1642 wanneer Coninx leger onder den greve van fonteijn[8] lagh binnen Blerick ende het Roijael fort van St. Michiel werde opgemaeckt ende de huijslieden van Maesbleric gevlucht, woonde op de Scaerbroecker Schans, hebbe ick fr. Joannes pastoor gecoght van de gemeijnte 4 roeijen breede op de achterste schans te mogen betimmeren tot een vluchtplaets in tijde noot, en op de vorste schans 15 roijen tot koolhof en kruijthof tot behoef van de pastorie ende hebbe daer voor getelt aen Mathijs Verheijen 3o gl.' 

Uit onderzoek van verschillende schansen blijkt dat er kleine onderkomens, stukjes grasland en moestuintjes of hofjes waren aangelegd. Ook de tekst van pastoor Pontanus wijst daar op. Hij beoogde een groentetuin (koolhof) en kruidentuin (kruijthof) in te richten. Na de Vrede van Utrecht (1713) was de functie als beschermde vluchtplaats overbodig geworden. Het agrarisch landgebruik op de schansterreinen werd in de regel nog voortgezet. Bij Hout-Blerick lijkt dat zeker tot midden achttiende eeuw nog in de vorm van individuele hofjes (moestuinen) gebeurd te zijn. In een document uit 1753 wordt namelijk nog melding gemaakt van 'de Schanshoven tot Holtblerick'.

Op de oudste kadastrale kaart (1842) is door de eigenzinnige perceelvormen het schansterrein enigszins herkenbaar. Op de topografische kaart 1830-185o is te zien dat het schansterrein opgedeeld is in twee graslanden die omgeven zijn door hagen. Deze tweedeling lijkt ontstaan te zijn uit de twee schansterreinen van de voorste en achterste schans. Op de kadastrale kaart uit diezelfde periode is het schansterrein herkenbaar aan de eigenaardige vorm, grootte en ligging. Het schansterrein is opgedeeld in vier afzonderlijke percelen. In 1779 duikt de naam schansdijk op. Dijk is in dit geval geen waterkering, maar een verhoogde weg in het moerassige laagte, die vermoedelijk diende als toegangsweg naar de vluchtschans. 

Schansheide

De Schansheide is gelegen op het stuifzandgebied ten zuiden van Hout-Blerick. Ook deze veldnaam duidt op de mogelijke aanwezigheid van een schans. Stuifzandgebieden met heide zijn een ongebruikelijke en onlogische plek voor een boerenschans. Zoals hierboven vermeld lag de vluchtschans van Hout-Blerick in het Laerbroek. Gezien dat gegeven, komt een ander type schans in aanmerking ter verklaring van deze veldnaam, namelijk een bijenschans. Heide is een goede nectarleverancier en bijen waren een kostbaar bezit. Bijen leverden behalve kostbare honing ook de was voor kaarsen. Om de bijenvolken een beschutte plek te geven en diefstal te voorkomen, werden aarden wallen in een rechthoekig kader aangelegd. De wallen werden beplant met moeilijk doordringbaar struiken. Hout-Blerickse veldnamen die op de bijenteelt duiden zijn Bijenberg, Bijenweide en Bijenweideweg. In een oude bron uit 1528 komt de veldnaam Beyenberch voor. Uit de tekst valt af te leiden dat de globale ligging ervan overeenkomt met het stuifzandgebied van de Schansheide. Op de Tranchotkaart uit 1804 komen de namen Bijenberg en Schansheide niet voor, maar wel de naam Elsenberg. Of de naam Schansheide betrekking heeft op een bijenschans of een heel ander type schans, blijft vooralsnog een vraag.

De schans

De schans bij Groot Boller staat duidelijk aangegeven op de Rivierenkaart van 1849. Hij ligt veilig tegen het langgerekte Saorbrook. Aan de westkant ligt de Wassum en in het noorden de Bollerbeek. Het huis Boerlo is er dan al niet meer, de ruïnes waren in 1837 gesloopt, de gracht geeft nog aan waar het ooit lag.

Schansgraaf

Om het fort Sint Michiel liep de Schansgraaf, een verdwenen gracht om het gehele fort. Het overtollige water mondde bij de Staay uit in de Maas. In strenge winters werd er op geschaatst. Op 2 februari 1902 zakten twee jongens van de familie Scherjon door het ijs en verdronken. Het Venloos Nieuwsblad meldt: ‘Een droevig ongeluk trof verleden zondag de familie Scherjon  te Blerick. Twee zoontjes, een van 13 en een van 12 jaar, waagden zich op het ijs in de gracht van het fort St. Michiel. Dicht bij de sluis zakten zij er door en beiden verdronken. Een half uur later werden hunne lijken opgehaald’. De twee zoontjes waren de oudste kinderen van het grote gezin Scherjon-Mulleman.

 



[1] Zie ook: http://museumpeelenmaas.nl/cms/wp-content/uploads/2019/02/Peel-en-Maas-in-de-Spaanse-Nederlanden.pdf

[2] Compagnie van ca. 150 man

[3] Facs. van het Nederlandse deel van de manuscriptkaart van het Rijnland vervaardigd o.l.v. Jean Joseph Tranchot, 1803-1820. - Gereduceerd van 1:20.000 tot 1:25.000

[4] J.A.Ort; Jaarboek van het Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap; Vol. 19 – 1882

[5] Zie: http://www.wildernis.eu/; Topografische kaarten / 19de eeuw / 1834-1864 topografisch militaire kaart / 1850-1864 HaNA 4.topo serie 9 / 193 Venlo

[6] Zie ook: http://museumpeelenmaas.nl/cms/wp-content/uploads/2019/02/Peel-en-Maas-in-de-Spaanse-Nederlanden.pdf

[7] Venlose Katernen 20

[8] Paul-Bernard de Fontaine, ook aangeduid als Graaf de Fontaine (Lotharingen, 1576 - Rocroi, 19 mei 1643) was opperbevelhebber van de Spaanse infanterie tijdens de Tachtigjarige Oorlog; ten tijd van de aanleg fort Sint Michiel

donderdag 3 december 2020

Un vloèjespel

‘Sinterklaas kapoentje gooi wat in mijn schoentje.
Gooi wat in m’n laarsje, dank u Sinterklaasje’.
Wat waas det vruùger toch unne spannende tièd. Sinterklaos waas weer in ’t land, de zwarte Piete struinde door de dónkere straote van Blierick op zeuk naor stoute kiendjes. Weej dörfde nauwelijks mier in ut duùster boète te speule. We kéke veur ut slaope gaon ónder ut bed, en veur de zekerheid sóms twieë kièr. Unne inkele kièr mochte we ózze schoon zette, en smorges bleek die groeëte wortel getransformeerd naor unne appel, un taai-taai-pupke of un fóndante kikkerke in greun zilverpepeer. Op schoèl woorte waekelang Sinterklaoze geteikend en ingekleurd. Óntelbare zwarte Piete vormde de deilers en de noemers beej de raekenles. Iddere daag woorte Sinterklaosliedjes gezónge, alles woord planmatig geregisseerd en toegewerk naor dae zesde december.
 
Weej héle toen nog genne pekskesaovend, later waal. Nae, met unne brok in de kael van de zenuwe gewoeën d'n aovend te veure naor bed. Al waekelang ware we hièl braaf gewaes. Hiel moeilijk véle we eindelik in slaop. En op dae bewuste volgende morge ware we al um half ach wakker, maar we mochte nog neet nao ónder. De spanning meus nog wiejer waere opgeveurd, mien moder verbrook as ièrste de spanning, die stónd op en effe later huurde we ‘rakketakketak . . . rakketakketak’. De kaolenhaard woord in de woeënkamer opgeräökeld, d’r kwame ‘zjiefff . . ‘ met de kaolekit un lading nieje neutjes-veer d'r in en de aslaaj laeg geschöd op ut besnièjde tuinpaedje. En weej zóte te smachte op de baoveste traej van de trap. Mien vader leep effe later naeve ós aaf de trap aaf en hièl gemein hoorte weej um effe later zegke:
‘Aohhh . . . aohhh, mós se toch ens kièke Tuut, wat Sinterklaos allemaol haet gebrach. Aohh, det is ech neet te geluive, is det allemaol veur ózze Jan?’. En weej maar baove aan die trap zitte naegel biète en keihard zinge:
‘Sinterklaasje, bonne bonne bonne . . .’. Eindelik, ut had ech neet mier langer meuge deure, dao makde ós mam de deur aope:
‘Kóm maar nao ónder . . . . ‘, en roebedoebedoep, holderde-bolder van die trap aaf, die weldadige wermte van ós hoèskamer in. Wilde blikke zóchte flot in welken hook Sinterklaos ut grei veur mich had neergezatte. En jao huùr! Dao stónd mien greune garazje te blinke, met un echte benzienepómp d’r veur met un tenk-slengske van fietse-fentiel. Hièl zorgvuldig had Sinterklaos d’r unne sjaal en ein paar winterhandschoón naeve gedrapeerd. Unne groeëte doorgezakde spéklasieman keek neer op ein paar kleurige uitekes. Naeve ein kumpke met sloek stónd un klein duueske. ‘Vlooienspel’ stónd d’r op, en d’r in zoót unne witte holtere paddestoól met un roeëd rónd dekselke met witte stippe. Mien vader reep:
‘Alleej, allemaol effe wachte met speule, we gaon ièrs same aete!’. Maar ut waas al te laat, ik zoót al op de grónd, kómpleet geobsedeerd um met die groeëte vloèje die kleine vluujkes in det umgekièrde dekselke te mikke. Miene Sinterklaos-daag waas ingevuld en kós neet mier kepot. D’r woord waal nog flot plichmatig ‘Dank U Sinterklaasje’ gezónge, maar ik waas alweer op zeuk nao unne nog baetere óndergrónd um die vloèie nog nauwkeuriger in det rotdekselke te mikke. Want die graove cocosmat werkde neet mei. Sinterklaos waas intösse stiekem d’r tösse oèt geknépe richting Spanje of ‘God-wet-wao-haer’. De spannende tièd waas in eine klap veurbeej.
 
Wat is d’r in al die jaore vuùl veranderd! Dao mós ik aan dinke wie we gister kedootjes aan ut inpakke ware. Ik meus de etiketjes schriève, beej ein paar kwaam ‘van Sint & Piet’ te staon. Maar beej de meiste kwaam ein etiketje met unne kersbaum en ‘Zalig Kerstfeest’ d’r op. Jao, de Sint wuùrd steeds mièr verdrónge. Vruùger waas Sinterklaos alleinhièrser tösse Sintermerte en Kersmis. Van de waek lépe we nog door ut tuincentrum, d’r hónge ‘zegke-en-schriève’ eine pepére Sinterklaos en eine pepére Roetvaeg Piet. Hièl vluchtig beej d’n ingangk opgehange, met ein simpele bewaeging, supersnel en efficiënt weg te haole dirèk nao pekskes-aovend. Want Kersmis is hot, cool en in! Maurice de Hond probeert ós te euvertuùge det ut Kersmenke vuùl mièr bestaejt as Sinterklaos. Maar neet beej ós thoès, zelfs de adventskrans kump d’r nog neet in, dae mót nog effe wachte in de garaasj. Want Sinterklaos is in ut land, beej ós gen kerskrenskes op taofel maar paeperneut. Beej ós gen kersbónbóns beej de kóffie, maar borsplaat en taai-taai op ein schaelke. Same bliève weej genéte van die noeits vervaelende Sinterklaos-conférences van Toeën Hermans en Godfried Bomans.
 
Waere weej te ald, laote weej ós te vuùl metsleipe in die alderwetse nostalgie? Laot ze maar lölle, weej bliève ós dierbare herinneringe viere en koestere. En die kersversiering blief nog effe in de doeës.

woensdag 18 november 2020

Unne verpesde Sinterklaos

Ut waas op unne mièzerige zóndaag in november. Wie ik smorges oèt de raam keek hóng d’r un dieke mistige daeke euver Blièrick. De letste vóchtige herfsblaedjes dwarrelde oèt de haos kale buim. Zóndigge zièn oèrvervaelend veur un menke van zes jaor. De mós persee de zóndigse kleier aan en die meuge ouk nog ens neet vettig waere. Maar vandaag waas unne biezóndere daag. Sinterklaos kwaam eindelik aan in Blièrick. Vanaovend meuge we dan nao lang wachte en dök vraoge ós scheunke zette.

Smiddigs woorte mien jóngste zuske en ik in ózze zóndigse jas en sjaal ingepak. We ginge met ós mam op paad door de Lieuwerikstraot nao ut dörp. In de Broekstraot lepe al mièr kiendjes met eur elders aan de hand dezelfde kant op. In de Kloeësterstraot waas ut baeregezellig, achter de winkelroète stónde allemaol Sinterkläöskes en hièl vuùl Zwarte Pietjes tösse die moèi ingepakde en versierde pekskes. Luidspraekers hónge boète en speulde Sinterklaosliedjes.
‘Zit mien graasj d’r ouk beej?’, vroog ik aan ós mam en wees nao un etalaasj.
‘Det zit nog in wiej zek jungske. Maar wae wet, as se braaf genóg bis!’, zag ós mam. Ut waas drök op de Kloeësterstraot, ut leek waal of gans Blièrick op waeg waas nao Sinterklaos. Beej de Helling meuste we tösse de minse door schravele wies op de Staaywaeg. Un bietje beschut taege de dieke moor van ut kerkhaof vónde we un plaetske bergop in ut nate graas. Ut zoog zwart van de minse en de Hermenie stónd un stökske wiejer-op klaor naeve de Maas. Dich taege ós mam aan wachde we aaf wat d’r ging gebeure. En eindelik hoorte we ‘toèt . . toèt . . toèt’. De hermenie begós te speule ‘zie ginds kump de stoumboeët’ en alle kiendjes zónge mei. Ik ging op mien tieëne staon en sperde mien uigskes wage-wièd aope. Ik woord inens hièl zemelewappig en mien hertje boenkde in miene kael. Eindelik, dao zal se um hebbe! Dae groeëte boeët met ziene dampende schoorstein kwaam alsmaar doeënderbeej. Sinterklaos stónd zweiend veur-op d’n boeët en unne ganse zwiek Zwarte Piete rende op-en-neer euver ut dek. Det aanlegge aan de wal deurde un ieuwigheid. Maar dao woord de loup-plank oètgelag. De Zwarte Piet sprónge zoeëmaar van d’n boeët in ut graas en Sinterklaos schreej plechstatig euver de loup-plank. Hae goof de burgemeister un hand en zweide nao alle kiendjes op de wal. Wat zoog-e d’r moèi oèt met ziene lange witte baard, dae golde staaf, daen hoeëge mijter en dae wieje roèje mantel. Nog vuùl moèier as det ik gedruimp had.
‘Kièk mam, dao is Sinterklaos’, en wees nao um met mien vingerke. As of zeej det neet gezeen had!? Ós mam lachde en streek mich euver mienen bol. Oei, dao kwame de Zwarte Piete op ós aaf. Ze ware allemaol griès geschmienk en hadde allemaol un prachtige dansende vaer op eur kleurige mutse. Dao kump zón leef Zwarte Pietje op ós aaf. Ut lachde taege mich en die witte tand stoke moèi aaf taege dae grièze schmienk. Ut greep met zien volle hand in dae jute zak, ik makde un kuulke met mien twieë kleine hendjes en kreeg unne gansen houp met paeperneutjes. Ut lökde mich maar net um ze allemaol in mien jasse-tesse te douwe. En ut Zwarte Pietje huppelde bliej wiejer nao ut volgende kiendje.

Maar toen gebeurde ut, inens spróng unne kwaoje man zoeëmaar tösse de minse oèt op um aaf. Hièl akelig gans in ut zwart gekleid, zienen dónkere kop in zón groeëte capuchon verbórge. Met unne gemeine karate-trap schöbde dae mien leef Zwarte Pietje vol in ut gezich. Mien zuske en ik schrókke ós te pletter en begóste metein te bäöke. De traone rolde euver ós wengskes en vele op de winterjas.
Naeve ós zoot un kiendje beej ziene pap in de nek en det kreisde wie un jóngk verkske. Inens waas ut ièzig stil op de Staaywaeg, twieë pliessies grepe daen akelige mins beej zien klatje en deje um de handboeie aan. Maar mien Zwarte Pietje loog op de grónd, gans Blièrick had met um te doon. Sinterklaos stapde van ziene schummel aaf um ziene knech te truùste. De Hermenie probeerde met ‘Sinterklaasje kom maar binnen met je knecht’ nog de boel wat op te fleure. Maar miene ganse Sinterklaos waas met daen eine trap gans nao de kloeëte.
‘Waorum deej dae det?’, vroog ik aan ós mam.
‘Dao krièg geej later nog wat mei . . . ‘, zag ós mam filosofisch en vaegde un träönke van eur gezich.
Un paar waeke later zoot ózze pap oètgebreid tante Bet te laeze in ziene praos.
‘Heb se ut gelaeze Tuut, dae vervaelende poetzak dae Zwarte Piet in zien gezich trapde haet beej verstek 40 oor taakstraf gekrege. Maar ze kinne um neet mièr vinde, dae oèlewapper’, zag ózze pap.
‘Verschrikkelik’, zag ós mam, ‘die make alles kepot veur die ónschöldige kiendjes en kómme d’r met e-weg’. Maar ózze pap loos gelökkig ouk veur det ut weer good ging met det Zwarte Pietje. Ut had twieë nieje veurtendjes gekrege en kós weer stralend lache. En wie ze um vroge of ut vólgend jaor weer d’r beej waas zag ut: 'Tuurlik, neet allein veur mich maar veur allemaol die blieje gezichjes van die kiendjes’.

Ik huùr mien vrouw rope: 'Jan, kump se aete?'. Ik schrik wakker en dink 'gelökkig ik heb gedruimp'.

woensdag 11 november 2020

Sintermertes veugelke

Half oktober waere de daag alsmaar korter en de nachte kalder. Op ’t Lieuweriksveldje wuùrd veurke gestaok, en gen koèle mièr gegrave. D’r wuùrd boète weer gewieriks, in ein laeg greuntebleek waere in d’n baom met unne nagel wat gater gehouwe. En baove langs de rand twieë, wao ‘ne ièzerdraod doorhaer geit, en ózze wierikspot is klaor. Beej Verstrale d’n aannemer haole we wat aafvalholt en holtkrölle van ’t schave. Ónderin de wierikspot froemele we wat krantepepeer, dao baovenop wat holtkrölle en dan stökskes aafvalholt. Met ‘n zwaegelke aanstaeke, wachte tot ‘t ’n bietje bört, en dan slingere met de wierikspot. De ganse Lieuwerikstraot deej daoraan mei beej ós op ’t Lieuweriksveldje. Sómmige brachte zelfs wat eierkaole mei, en allemaol natuurlik unne dieke petat um te poefe. Det waas ’n hièl tradiesie, en op ’t lets van de middig as-de-lol-d’r-aaf-waas woorte die wierikspöt in de duustere lóch geslingerd. Ein machtig moeëj gezich, van die lange slierte vónke taege de dónkere lóch. En dan met de ganse bubs ózze eige gepoefte petat schoeën zitte peutere en met ós zwarte klevièters nao binne werke. Ik heb noeëts mièr van-ze-laeve zónne lekkere gepoefte petat gehad. Dan waas ’t veurbeej, we meuste met aetestièd nao hoès, de wierikspot in de scheur hange en nao binne.
‘Jóng, de stinks verschrikkelik nao de rouk, trek dich ièrs oèt in de beejkeuke’, zag ós mam dan. ’t Ind van dees tradiesie waas altièd Sintermerte op 11 november.
 
Tuurlik deeje me mei met de lampiónne-optoch nao ’t Lambertusplein, wao idder jaor unne hièle groeëte troshoup waas opgebouwd. Thoès woorte ièrs de luchjes good gecontroleerd. Mien zuske en ik hadde van die lankwerpige rónde lampiónne. Det waas neet mièr as twieë rónde schiefkes kertón, en dao tösse meuste we as unne saort harmonika det flinterdun bóntgekleurd pepeer oètein rekke. Op d’n baom zoot ’n kersevutje wao zón wit kerske in meus, zón zelfde as die gebroek woorte veur de kersboum. Det kerske plaatse meus hièl presiès, en veur mich mós ós mam det doon. ‘Kóm heej, dich bis vuls te hortig’, zag ze. Ze stook ’t kerske aan en leet ’n paar dröppelkes kersevet in det vutje valle, en dan flot det kerske kersrech d’r in zette en efkes vashalde. ’t Kerske brandde hièl eigewiès en oètdagend. En dan um oèt te probere woort det harmonika-pepeer oèt getrokke. Maar potjandomme, mien kerske stónd neet rech en det dink ging in de fik. Maar ós mam waas d’r flot beej, zoeë det de ellende bespaard bleef tot ’n gaat, maar waal ’n ech lillik brandgaat. En ik stónd d’r beej en kós d’r waal met bäöke. ‘Mak niks’, zag ós mam, ‘dae is nag good veur dit jaor, en volgend jaor krièg se unne ganse nieje’. ’t Kerske woord noow nag ens rechter d’r in gezatte, en det van mien zuske ouk. We krege twieë höltjes met ’n häökske d’r aan en ginge op waeg nao de bewaarschoeël van de begiène in de 1e Graaf van Loeënstraot. Ós mam in de midde en mien zuske en ik allebei hièl gruuëts met ós luchje d’r naeve, maar waal nag effe met de kerskes oèt.
 
Op ’t schoeëlplein waas ’t hièl drök, allemaol elders met kinder, en allemaol met ’n eige luchje. Wie we de speulplaats opkwame krege alle kinder ‘ne roeëje ster-appel. Maar ja, wat mós se dao noow met? Ik had allebei mien hand nuuëdig um det lampiejunke rech te halde, dus maar in de bóksetes met daen appel. Links van mich stónd zón jungske mich hièl gruuëts aan te klotse. Dae had ‘n ech fietselempke in plaats van ’n kerske. Zien vader, dae al aeve gruuëts dao naeve stónd, had op d’n baom van zien luchje ’n alde koplamp van unne fiets gefiespernöld. En met twieë dunne dräödjes verbónde met zón platte batterie. Ein dräödje aan det kleine kopere lipke, en ’t ander aan det groeëte kopere lipke. En dae neetnek bleef maar wat lacherig en minderwaerdig nao miene lampión kièke.
‘Dae van dich is gaar neet moeëj, want dao zit ’n lillik gaat in’, zag dae gladjanus hièl gemein taege mich, en hae keek d’r ouk nag ens hièl erg geniepig beej.
‘Det heb se good gezeen, maar ik heb tenminste ’n ech luchje, en dae van dich is unne naomaker, unne nepper, en die meuge eigelik neet meidoon’, goof ik ‘m van ketoen. Zien vader huùrde det en pakde um beej de schuiwerkes en zat um aan d’n andere kant veurdet ’t oèt de klauwe leep. Net op det moment huurde ik aan d’n andere kant ’n klein maedje hièl hard schrieuwe. ’t Had ein lank griès oètstaond winterjeske aan, en twieë van die eigewièze vlechjes. Met zien vuuskes dich geknepe stónd ’t dao te kriète en te springe. En zien mam trapde op de grónd unne gans verbörde lampión oèt. Kómpleet plat getrap op de grónd, allein ’t kerske stónd nag  eigewiès scheif euverein en goof ’n letste rouksignaal. Eine zónne vlaegel scheen d’r op met zien greune kniepkat, ouk det vónd ik gaar neet leuk. Twieë van die opgeschaote blage oèt ’t Brook stónde wie twieë misdeeners links en rechs. Met in de hand zónne oètgeholde sókkerbiet op unne bessemstek. Ze hadde d’r gezichter oèt gesneje, det zoog bes waal akelig oèt. Maar ik meus oplette want dao kwaam unne man ós aandouwe, d’n optoch begós, ós mam makde veurzichtig de kerkses van mien zuske en mich aan. En dao schove we haer, keihard zingend:
 
Sintermertes veugelke, haet ein roeëd keugelke
Haet ein blauw stertje, van je hoepsa Sintermerte
Vandaag is ’t Sintermerte, morge is ’t Sinterkrökke
Kómme die gooje herte, hadde gaer ein stökske
Sintermertes körfke, houw ‘m op zien mörfke
Hout, hout, hout, en swinters is ’t koud
Hoera, hoera, wat hebbe die boere ein laeve
Hoera, hoera, wat hebbe die boere ein lol
En Mieke de hoep zoot op de stoep
En leet d’r eine vleege
Mieke de hoep zoot op de stop
En leet d’r eine gaon
Hoera, hoera, wat hebbe die boere ein laeve
Hoera, hoera, wat hebbe die boere ein lol
 
Achter de Blièrickse hermenie aan, die steeds weer det zelfde liedje speulde. En veural det stökske van Mieke de hoep vónd ik waal leuk, allein ós Mieke waas ’t dao duùdelik, aan zien proèmemundje te zeen, neet met ins. Wie we oèteindelik op ’t Lambertusplein zien gekómme weit ik ech neet, zelfs neet door welke straote. Want mien ouge ware hièlemaol gerich op det kloeëte kerske, met det parmantig dansende vlemke d’r baovenop. Met twieë hendjes heel ik det höltje stièf vas. Stepke veur stepke, vutje veur vutje, lettend op die veur mich lepe. En dan hei se ouk nag det rot gaetje wao de wind vreej spel met speulde. Dus ik mós ouk nag ens zörge det de wind genne vat kreeg op mien tóchgaetje. Wat waas ik bliej det we eindelik op ’t plein ware en achter de hekke van de gemeinte meuste aanschuùve.
‘Mam, zal ik mien luchje noow maar oèt doon’, vroog ik, en ós mam zag ‘Doot maar jóng’.
Hèhè, wat ’n opluchting. Gelökkig, noow kós ik pas zeen wat veur unne groeëte troshoup d’r stónd, hae waas waal zoeë hoeëg as un hoès. Binne de hekke op aafstand stónd unne man met ’n moeëje platte ketting um. ‘Det is d’n burgemeister’, smiespelde ós mam. En um dae burgemeister dreide wat rare kaerels met sjieke hoede op. ‘Altièd dezelfde diekköp veuraan, net wie stróntvlege um unne houp strónt’, zag zónne groeëte mins naeve mich wat euverdreve hardop. En inens dao kwaam hae aan, Sintermerte te paerd. De paerdevutjes kletterde nerveus op de stein van ’t plein, ’t paerd snoèfde en goeëjde ziene kop umhoeëg, maar Sintermerte zoot kersrech. Maar as ik toch hièl ièrlik bin, vónd ik ’t waal wat schaemel. Det paerd waas neet ens unne schummel, en de kleier had-e volges mich gewoèn geliènd van Sinterklaos. D’r ware ouk gen Zwarte Piete beej, um ós schoow te make, of um met paeperneut te goeëje. Ós mam had verteld det Sintermerte waal ens ziene jas doorscheurde, en de helf aan unne erme sloeber goof. Maar zelfs det deej hae neet.
 
Die kaerels met die heud begóste zenuwechtig op en neer te loupe. Manne van de brandwaer schödde benzièn op d’n troshoup en de burgemeister kreeg ‘ne fakkel in zien hand gedouwd. Dae smeet hae wat ónbeholpe in daen troshoup en ‘vrroemmmm . . .’, de vlamme schote umhoeëg. ’t Woord inens hièl leech op ’t plein, de veulsde de wermte van ’t veur in dien gezich. Sintermerte hei meujte um ’t paerd in bedwang te halde en de hermenie speulde op veilige aafstand Sintermertes veugelke.
 
‘Zal ik miene lampión maar in ’t veur goeëje mam?’, vroog ik. ‘Niks d’r van, dae geit thoès in d’n dreksbak’, kreeg ik te huùre. Ós mam noom ‘m mich aaf en stopde ‘m veur alle zekerheid in eur tas. Noow had ik eindelik de hand vreej um miene roeëje ster-appel nao binne te werke. ’t Plein leep laeg en weej truuk nao de Lieuwerikstraot.
‘Maham, wannièr kump Sinterklaos?’, begós ik.
‘Det deurt nag effe, ’t is noow pas Sintermerte’.
‘En morge is ‘t Sinterkrökke’, zag mien zuske.
‘Meuge we vanaovend alvas ózze schoon zette’.
‘Gekken duiles, det doon we pas as Sinterklaos in Blièrick met d’n boeët is aangekómme’.
 


maandag 5 oktober 2020

Ut Josefkapelke

As ik vruùger beej ózze pap op de stang mei moch nao de Wassem, sloge we achteraan op ut Niejborgs beej de Verbindingsstraot links aaf de Sint Josefstraot in. Halverwaege mós ózze pap effe good doorknaeje d’n berg op. Op ut ind sloge we rechs aaf d’n Bokenderhaofwaeg op en beej unne hièle alde scheive knotwilg meuste we un paedje op richting Wassem. Maar as we un bietje wiejer door fietsde, loog dao links tösse de buim verschaole die moèje witgepleisterde veldkapel.

De Sint Josefkapel is al sinds minseheugenis verbónde met d’n Bokenderhaof en zeker vanaaf 1912 met de femilie Lenders, die in det jaor de boerderie koch. De kapel leet op ut gróndgebied van euren haof. Schoeën gelaege op un kleine terp, umringk door buim op de scheiding van de wièk Klingerberg, de Bokender wièk d’n Hook en doeënbeej de wièk 'aan de Wassem'. In mien jeug loog de kapel un stökske van de waeg, umringk door weie en akkers. Ut is maar un einvoudig rechheukig bouwwerkske. De veur- en de achterkant hebbe un moèj trapgevelke. Ut daak is met panne gedek, in idder van de twieë ziejgevels zitte twieë baog-raemkes. Aan de veurkant kump se binne door un aafgerónde toegangsdeur. De kapel is wit gepleisterd met ónder naeve unne zwarte tèr-rand taege ut vóch van ut spettere van de raegen. In de kapel steit un anderhalve maeter hoeëg beeld van Sint Josef. Det kump oèt ut aafgebrande Sint Josef kloeëster in Lieuwe en mót erges tösse 1964 en 1977 zien euvergebrach nao Blièrick.

Ik vónd de aldste aafbeelding van ein kapel truuk in de abdiej van Averbode op un kaart oèt 1677, ingeteikend door Cornelis Lowis. Gelaege tösse de Boeckhorst en de Baesdonck, iets wiejer aaf tösse de Waesem-bemdt (Wassem) en den Heerlaer (Hièrshaof). Ut ièrste kapelke is dus erges veur 1677 gebouwd. Twieë ieuwe later in 1870 schreef keplaon Gerard Pieëters: ‘te Boekend bestaat nog het kapelletje aan den Heilige Josef toegewijd’. Twieë jaor later, in 1872 greep de Blièrickse veldwachter Diètz unnen deef beej de kraag, dae ut kruutsbeeld, ut beeld van Sint Josef en un klein holtere beeldje had geschoep. Maar blièkbaar tikde daen deef neet richtig, de spulle kwame flot truuk en d’n deef weer vreej gelaote. In 1896 en 1910 börde de Sint Josefkapel aaf maar woord beids kière weer opgebouwd. Hièl lang zoot d’r unne stein baove de deur met ut jaortal 1897. In de letsten oorlog leep de Sint Josefkapel vuùl schaaj op. Maar ouk weer keurig opgebouwd, op 7 september 1950 beej de heräöpening droog Sra Lenders van d’n Bokenderhaof  de Mis op. In 1967 woord ut ganse interieur verneeld door baldadige jeug. Zón tièn jaor dao nao vónde de kuuj ónderdaak in de kapel en in 1977 woord ze kómpleet gerestaureerd door de femielie Lenders. De letste groeëte opknapbeurt is van 1994.

De Sint Josefkapel waas hièl vruùger ein van de dreej röspunte in de groeëte Blièrickse processie. Die trok van de kerk in ut dörp nao de (al lang verdwene) Mariakapel op d’n hook Maasbreesestraot-Ruijsstraot. Aansloètend nao de Sint Josefkapel en dan wiejer nao de Annakapel op d’n Horsterwaeg. Loup det stök maar ens, det waas unne hièlen trip. De Sint Josefkapel kreeg waal noeits die beteikenis zoeë as ut kapelke van Genuùje in de stad of ut kapelke van Geloeë tösse Tegele en Belvend. Maar toch kwame de minse oèt ut dörp en d’n Bokend in euren noeëd um un kerske op te staeke of um veur emus te baeje dae det nuùdig had. In maart woord altièd de noveen veur Sint Josef gebaeje en de maedjes van de zusterschoeël oèt ut dörp makde geregeld oètstepkes nao ut Josefkapelke.

Ut ónderhald haet de femielie Lenders vuùl meujte en geld gekos, maar aan eur is waal te danke det ut d’r nog altièd steit. Joekskapel Aom Zat (Olympia Veteranen) en de Raod van Elf (de Wortelepin) stoke wat later de hand oèt de mouwe. Ouk minse van de wièk 'aan de Wassem' hadde un aandeil in ut ónderhald. Noow held de Stichting Kruisen en Kapellen dit stökske Blièricks erfgood in de gater. Gank d’r ens efkes kièke, staon efkes stil en maak un foto van ós Josefkapelke. In zien volle glorie gelaege tösse de buim op eerbiedige aafstand van de huùs.