woensdag 27 januari 2021

Over schansen, wallen en landweren

Tussen 1500 en 1800 kreeg het platteland erg te lijden onder de soldaten van dan weer het Staatse dan weer het Spaanse leger, maar ook van legerbendes. En dat gold zeker ook voor Blerick, Hout-Blerick en de Boekend. De gewilde vesting Venlo werd in die drie eeuwen twaalf keer belegerd. De bezettingslegers bestonden voornamelijk uit huursoldaten. Deze huursoldaten kwamen aan Spaanse zijde vooral uit het huidige België, Frankrijk, Italië en Duitsland. De troepen van Willem van Oranje werden geworven in het huidige Duitsland, Holland en Zwitserland. De soldaten die door ons dorp en zijn buurtschappen trokken hadden geen enkele binding met deze streek[1].

De soldaten lieten de plaatselijke bevolking dan ook niet met rust als ze een reden hadden om ontevreden te zijn. Honger, slaap, verveling en de soldij werd vaak niet of te laat uitbetaald. Een leger bestond in die tijd uit vendels[2], elk onder leiding van een kapitein. De kapitein was een spilfiguur in het leger. Hij nam de soldaten in dienst en zorgde voor de betaling van het soldij. Hij hield de rol (opgerold stuk papier) bij waarop zijn gehuurde soldaten vermeld stonden, al dan niet vergezeld door hun vrouw en hun kinderen. Een vendel kreeg van de kapitein opdracht voor krijgshandelingen en de dorpen hoopten op sauvegarde, vrijstelling van of bescherming tegen plundering of brandschatten. Een enkele keer moest een boer dat bekopen met zijn leven, zoals we kunnen lezen in het begraafboek van Grubbenvorst op 13 augustus 1670: 

Overleden Joannes Buskens (Janssen), pachter op Santfort, aan verwondingen aan de rug toegebracht door troepen te paard. Twee dagen geleden door ons ontvangen, hij heeft zich dapper gedragen. Hij is buiten zijn woning in Bercks-Broeck door een kogel getroffen, doorboord van de ruggengraat tot aan de navel, dodelijk verwond, Amen. 

En er was nog een reden waarom het platteland het erg te verduren had. De oorlog was voornamelijk een stedenoorlog. Een gebied was pas veroverd als de steden bedwongen waren. In die tijd waren de steden versterkt met dikke muren en nauwe poorten. Zij waren gemakkelijk te verdedigen. Veel aanvoerders kozen er voor ze langdurig te belegeren tot een stad bereid was tot overgave. Al die tijd waren de soldaten ingekwartierd bij de omringende dorpen, die ook nog eens forse bijdragen moesten leveren. Voor Blerick zorgde de nabijheid van de gewilde stad Venlo meer dan een grote bedreiging. Venlo is zo’n 12 keer belegerd geweest tussen 1500 en 1800. 

Landweer

In tegenstelling tot die dikke stadsmuren van Venlo moest Blerick het slechts hebben van zijn natuurlijke begrenzingen. Blerick, Hout-Blerick en de Boekend worden omsloten door de maasmeanders Dubbroek, Koelbroek en Ubroek. Zwakke plekken werden door de dorpelingen versterkt met een landweer. Een landweer is een diepe greppel die geflankeerd wordt door twee aarden wallen. Deze wallen waren dicht beplant en de takken van het houtgewas waren ineen gevlochten. Dat was een serieuze hindernis, die moeilijk te passeren was, zeker voor paard en kar. Maar voor een leger was het nauwelijks een belemmering. Als een koe zich aan de verkeerde zijde van de landweer bevond, was de eigenaar zijn koe meestal kwijt. Landweren werden dwars op de toegangswegen naar de dorpen of steden aangelegd. Slechts een enkele doorgang bleef over. Die passage kon men middels een slagboom of hek (clapvaeren) afsluiten. Wanneer plunderaars op rooftocht waren en met het vee of met paard en beladen kar er vandoor wilden gaan, kon de inmiddels opgetrommelde bevolking de passages sluiten en gezamenlijk verdedigen. Een landweer werkte dus als val en had vooral een preventieve werking. In Hout-Blerick is kennelijk een dergelijke landweer geweest. Op de Tranchotkaart[3] staat de naam ‘De Landwehre' ingetekend op de plek waar nu de Moutzdijkweg ligt. Deze landweer sluit aan op een lange en opvallend rechtlijnige houtsingel die van de Hout-Blerickse heide tot de Krayelheide aangelegd is. Deze houtsingel was een gebiedsmarkering, die mogelijk ook als landweer gediend heeft. 

Germaanse wal

Ten noorden van Blerick lag ook zo’n zwakke onbeschermde plek tussen het Koelbroek en het Ubroek. Hier werd door ritmeester Ort[4] een Germaanse wal gevonden. Het is niet bekend in welke periode die is opgeworpen. Verderop zien we op de kaart[5] dat Groot Boller in het noorden wordt beschermd door een grote wal, die de vorm van een halve cirkel heeft met de bolle zijde naar buiten gekeerd. Zo’n beetje in navolging van de maasmeanders. Bij de oude Wachtpost 6 (spoorlijn Venlo-Eindhoven) sloot hij aan tegen het Koelbroek, in het oosten eindigt hij in hoge natuurlijke heuvels. Boven de Germaanse wal lag destijds zeer drassig land, waardoor de Mier- en Everlosebeek liepen. Deze wal is op sommige plaatsen meer dan twee meter hoog, negen meter breed en ongeveer zeven honderd meter lang. Met de goede aanleuning aan beide vleugels is het een zeer geschikte verdedigingslinie en heeft vermoedelijk ook daarvoor gediend. Onder de boeren kreeg hij de naam Germaanse wal, waarschijnlijk omdat hij er sinds mensenheugenis lag. Achter de boerderijen de Zaar en Sint Jan herkende ritmeester Ort ook een soortgelijke wal. 

Schans

Zoals gezegd hadden oprukkende legers weinig moeite met een landweer of de Germaanse wal. Daarom legden de boeren om zich te beschermen tegen rovende soldaten boerenschansen aan, ook wel vluchtschansen genoemd. Ergens in de zestiende eeuw ontstond het idee van deze schansen. Er werd een gracht gegraven en de uitgegraven aarde gebruikte men voor het opwerpen van een wal rondom een stuk land. Een eenvoudige ophaalbrug werd gemaakt en klaar was de schans. Het struikgewas op de wallen diende voor verdere bescherming. Men maakte de schans meestal ongeveer vierkant, doch de plaatselijke omstandigheden dwongen vaak om genoegen te nemen met een aangepaste vorm.

Het begin van de werkzaamheden had heel wat voeten in de aarde. Voldoende gezinnen moesten bereid gevonden worden de handen uit de mouwen te steken en moesten lid worden van de schansgemeenschap. Dat wil zeggen het schansreglement onderschrijven. Er moesten immers genoeg gravers gevonden worden en de kosten voor de aanleg en het onderhoud moesten betaald worden. Ieder gezin dat meedeed, kreeg een stukje land van de schans in gebruik. Iedere gebruiker van grond op de schans moest daarvoor een bepaald bedrag betalen. Hiervan werd de aanleg betaald. Schansen werden niet aangelegd door het bestuur van een kerspel, maar de bewoners van een buurtschap regelden dat zelf en ze stelden schansmeesters aan. De schepenen waren natuurlijk wel op de hoogte, stemden met het voornemen in en deden bij conflicten een gerechtelijke uitspraak.

Het schansreglement - Hoofdbewoners van hoven en woningen die een stukje grond toegewezen hadden gekregen, de deylhebbers, benoemden na overleg meestal twee schansmeesters, die leiding gaven aan de schansgemeenschap. In ieder reglement kwam dat voor, want in een gemeenschap waarin niet duidelijk is wie de baas is, is onophoudelijk strijd. Andere belangrijke bepalingen uit het schansreglement[6], zoals dat te lezen is bij de Elsenschans van Neer (1643): iedereen moet naar verhouding mee betalen voor de aanleg en onderhouden van de schans, soe van wallen als graeffven. Het regelt het voortbestaan van de schans. De twee schansmeesters zorgden voor het innen bij de deylhebbers van de jaarlijkse bijdragen en ze hielden toezicht. Niemand mocht niet meer betimmeren (bebouwen) dan de hen toegewezen grond. De schansgraaf en wallen zijn erfelijk in gemeenschappelijk gebruik (kinderen van deylhebbers erfden het schansrecht). Aan de landheer moest men een jaarlijkse cijns betalen voor het gebruik van de grond. Het vee dat men meebracht, mocht geen schade aanrichten, anders kreeg de deylhebber een boete. Het was verboden crackeel oft eenich gevecht te maeken, vuerbrandt te maeken. Niemand mocht iemand anders zijn getouwe, carre, waegens, eecht of andersynts inspannen zonder toestemming van de eigenaar. Bij diefstal, in clijn oft in groet zal na overleg met de schansgeërfden de schuldige van de schans verbannen en verjaagd worden. De bewapening van de wacht bestond uit pijl en bogen, geweren en pieken. Van elk gezin moest iemand om toerbeurt wacht lopen, wapens moest men zelf aanschaffen. Tenslotte werd in het Neers reglement vermeld dat niemand voor geld bier mocht tappen of een herberg uitbaten op de schans. Zo werd voorkomen dat uit dronkenschap vervelende dingen ontstonden. Alle schansreglementen leken op elkaar. Als een aantal gezinnen uit een buurtschap een schans wilde oprichten en met het idee bij de schepenbank kwam, werden die gewezen op een bestaand reglement en dat werd aangepast aan de lokale omstandigheden. Immers de schepenbank gaf het reglement rechtskracht. 

Waren de schansoprichters niet bang voor kanonskogels? Nou niet echt, immers schansen werden aangelegd in moerassig gebied waar men geen kanon naar toe kon slepen. De rovende soldaten sjouwden echt geen zwaar kanon met zich mee. De kern van het leger bestond in die tijd uit piekeniers: soldaten die uitgerust waren met een piek van 4 tot 6 meter. Zij traden groepsgewijs in linies en in carré op. Een individu had daar geen verweer tegen. Met musketten en charges van ruiters te paard probeerde de tegenstander zo'n groep uit te dunnen. Echter een musket woog heel zwaar, kon maar om de drie minuten vuren en alleen bij droog weer. Zelfs een boerenschans was niet gemakkelijk in te nemen door een klein groepje soldaten. Zeker als het verdedigd werd door geoefende mannen.

Als de gezinnen op de schans verbleven, hadden zij hun hele hebben en houden meegenomen tot en met het vee. Het vee bestond in die tijd uit enkele kippen, enkele varkens en enkele koeien. Het vee achterlaten had natuurlijk geen zin. Het zou zeker geroofd zijn. In de winter waren de schansen niet bevolkt, want krijgshandelingen vonden er niet plaats in de winter. Men had maar enkele koeien in die tijd. Als een koe door soldaten werd geslacht was men veelal een groot deel van de veestapel kwijt. Dan had men ook geen mest om koren te verbouwen en dan dreigde hongersnood. 

In 1648 eindigt de Tachtigjarige Oorlog met de Vrede van Münster. Het bleef betrekkelijk rustig tot Spaanse Successieoorlog (1702–1713). De Republiek streed tegen Frankrijk en Spanje om het bezit van de Spaanse Nederlanden. Het Ambt Kessel en het Overkwartier werd bij de vrede van Utrecht in 1713 toegewezen aan het koninkrijk Pruisen. Op het einde van de 17e eeuw veranderde de wijze van oorlog voeren en de schansen boden tegen nieuw oorlogstuig onvoldoende bescherming. Ze werden niet meer onderhouden en vervielen of werden als landbouwgrond gebruikt. 

In Blerick zijn op twee locaties van schansen bekend, De Laerbroeckerschans onder Hout-Blerick en de Schans bij Groot Boller. Beide vluchtschansen lagen goed verscholen op droge plekken in moerassige gebieden en hadden een grootte van een halve hectare of meer. 

De Laerbroeckerschans[7]

Ook bij Hout-Blerick lag een dergelijke boerenschans. Dat blijkt uit een document uit 1752, waarin geschreven staat: 'op de Schansse tot Hoitblerick'. In 1642 kocht pastoor Joannes Pontanus een vluchtplaats op de schans om aldaar een noodpastorie in te richten. Vooral in tijden van nood en dreiging zal de bevolking naast veiligheid ook behoefte hebben gehad aan geestelijke bijstand en godsgenade. Maar dat was het niet alleen, de pastoor was zelf ook landbouwer en diende net als de overige boeren bevolking eigen have en goed in veiligheid te brengen. Als de schans voor de bedreigde bevolking te weinig ruimte bood, werd er weleens een tweede schans tegen de bestaande aangelegd. Dat is ook in Hout-Blerick gebeurd. Uit oudere bronnen valt af te leiden dat er twee schansen bij elkaar gelegen hebben. Er wordt namelijk in 1642 melding gemaakt van een voorste schans en een achterste schans. Dat beide schansen niet tegelijk werden aangelegd, wordt bevestigd in een document uit 1767. Daarin staat vermeld 'de nieuwe schans Laerbroeck waarts'. Hiermee hebben we tevens een aanwijzing voor de locatie van de schans; vanuit Hout-Blerick in richting van Laerbroek. Pastoor Pontanus schrijft in 1642: 

‘Dat selve iaer 1642 wanneer Coninx leger onder den greve van fonteijn[8] lagh binnen Blerick ende het Roijael fort van St. Michiel werde opgemaeckt ende de huijslieden van Maesbleric gevlucht, woonde op de Scaerbroecker Schans, hebbe ick fr. Joannes pastoor gecoght van de gemeijnte 4 roeijen breede op de achterste schans te mogen betimmeren tot een vluchtplaets in tijde noot, en op de vorste schans 15 roijen tot koolhof en kruijthof tot behoef van de pastorie ende hebbe daer voor getelt aen Mathijs Verheijen 3o gl.' 

Uit onderzoek van verschillende schansen blijkt dat er kleine onderkomens, stukjes grasland en moestuintjes of hofjes waren aangelegd. Ook de tekst van pastoor Pontanus wijst daar op. Hij beoogde een groentetuin (koolhof) en kruidentuin (kruijthof) in te richten. Na de Vrede van Utrecht (1713) was de functie als beschermde vluchtplaats overbodig geworden. Het agrarisch landgebruik op de schansterreinen werd in de regel nog voortgezet. Bij Hout-Blerick lijkt dat zeker tot midden achttiende eeuw nog in de vorm van individuele hofjes (moestuinen) gebeurd te zijn. In een document uit 1753 wordt namelijk nog melding gemaakt van 'de Schanshoven tot Holtblerick'.

Op de oudste kadastrale kaart (1842) is door de eigenzinnige perceelvormen het schansterrein enigszins herkenbaar. Op de topografische kaart 1830-185o is te zien dat het schansterrein opgedeeld is in twee graslanden die omgeven zijn door hagen. Deze tweedeling lijkt ontstaan te zijn uit de twee schansterreinen van de voorste en achterste schans. Op de kadastrale kaart uit diezelfde periode is het schansterrein herkenbaar aan de eigenaardige vorm, grootte en ligging. Het schansterrein is opgedeeld in vier afzonderlijke percelen. In 1779 duikt de naam schansdijk op. Dijk is in dit geval geen waterkering, maar een verhoogde weg in het moerassige laagte, die vermoedelijk diende als toegangsweg naar de vluchtschans. 

Schansheide

De Schansheide is gelegen op het stuifzandgebied ten zuiden van Hout-Blerick. Ook deze veldnaam duidt op de mogelijke aanwezigheid van een schans. Stuifzandgebieden met heide zijn een ongebruikelijke en onlogische plek voor een boerenschans. Zoals hierboven vermeld lag de vluchtschans van Hout-Blerick in het Laerbroek. Gezien dat gegeven, komt een ander type schans in aanmerking ter verklaring van deze veldnaam, namelijk een bijenschans. Heide is een goede nectarleverancier en bijen waren een kostbaar bezit. Bijen leverden behalve kostbare honing ook de was voor kaarsen. Om de bijenvolken een beschutte plek te geven en diefstal te voorkomen, werden aarden wallen in een rechthoekig kader aangelegd. De wallen werden beplant met moeilijk doordringbaar struiken. Hout-Blerickse veldnamen die op de bijenteelt duiden zijn Bijenberg, Bijenweide en Bijenweideweg. In een oude bron uit 1528 komt de veldnaam Beyenberch voor. Uit de tekst valt af te leiden dat de globale ligging ervan overeenkomt met het stuifzandgebied van de Schansheide. Op de Tranchotkaart uit 1804 komen de namen Bijenberg en Schansheide niet voor, maar wel de naam Elsenberg. Of de naam Schansheide betrekking heeft op een bijenschans of een heel ander type schans, blijft vooralsnog een vraag.

De schans

De schans bij Groot Boller staat duidelijk aangegeven op de Rivierenkaart van 1849. Hij ligt veilig tegen het langgerekte Saorbrook. Aan de westkant ligt de Wassum en in het noorden de Bollerbeek. Het huis Boerlo is er dan al niet meer, de ruïnes waren in 1837 gesloopt, de gracht geeft nog aan waar het ooit lag.

Schansgraaf

Om het fort Sint Michiel liep de Schansgraaf, een verdwenen gracht om het gehele fort. Het overtollige water mondde bij de Staay uit in de Maas. In strenge winters werd er op geschaatst. Op 2 februari 1902 zakten twee jongens van de familie Scherjon door het ijs en verdronken. Het Venloos Nieuwsblad meldt: ‘Een droevig ongeluk trof verleden zondag de familie Scherjon  te Blerick. Twee zoontjes, een van 13 en een van 12 jaar, waagden zich op het ijs in de gracht van het fort St. Michiel. Dicht bij de sluis zakten zij er door en beiden verdronken. Een half uur later werden hunne lijken opgehaald’. De twee zoontjes waren de oudste kinderen van het grote gezin Scherjon-Mulleman.

 



[1] Zie ook: http://museumpeelenmaas.nl/cms/wp-content/uploads/2019/02/Peel-en-Maas-in-de-Spaanse-Nederlanden.pdf

[2] Compagnie van ca. 150 man

[3] Facs. van het Nederlandse deel van de manuscriptkaart van het Rijnland vervaardigd o.l.v. Jean Joseph Tranchot, 1803-1820. - Gereduceerd van 1:20.000 tot 1:25.000

[4] J.A.Ort; Jaarboek van het Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap; Vol. 19 – 1882

[5] Zie: http://www.wildernis.eu/; Topografische kaarten / 19de eeuw / 1834-1864 topografisch militaire kaart / 1850-1864 HaNA 4.topo serie 9 / 193 Venlo

[6] Zie ook: http://museumpeelenmaas.nl/cms/wp-content/uploads/2019/02/Peel-en-Maas-in-de-Spaanse-Nederlanden.pdf

[7] Venlose Katernen 20

[8] Paul-Bernard de Fontaine, ook aangeduid als Graaf de Fontaine (Lotharingen, 1576 - Rocroi, 19 mei 1643) was opperbevelhebber van de Spaanse infanterie tijdens de Tachtigjarige Oorlog; ten tijd van de aanleg fort Sint Michiel

donderdag 3 december 2020

Un vloèjespel

‘Sinterklaas kapoentje gooi wat in mijn schoentje.
Gooi wat in m’n laarsje, dank u Sinterklaasje’.
Wat waas det vruùger toch unne spannende tièd. Sinterklaos waas weer in ’t land, de zwarte Piete struinde door de dónkere straote van Blierick op zeuk naor stoute kiendjes. Weej dörfde nauwelijks mier in ut duùster boète te speule. We kéke veur ut slaope gaon ónder ut bed, en veur de zekerheid sóms twieë kièr. Unne inkele kièr mochte we ózze schoon zette, en smorges bleek die groeëte wortel getransformeerd naor unne appel, un taai-taai-pupke of un fóndante kikkerke in greun zilverpepeer. Op schoèl woorte waekelang Sinterklaoze geteikend en ingekleurd. Óntelbare zwarte Piete vormde de deilers en de noemers beej de raekenles. Iddere daag woorte Sinterklaosliedjes gezónge, alles woord planmatig geregisseerd en toegewerk naor dae zesde december.
 
Weej héle toen nog genne pekskesaovend, later waal. Nae, met unne brok in de kael van de zenuwe gewoeën d'n aovend te veure naor bed. Al waekelang ware we hièl braaf gewaes. Hiel moeilijk véle we eindelik in slaop. En op dae bewuste volgende morge ware we al um half ach wakker, maar we mochte nog neet nao ónder. De spanning meus nog wiejer waere opgeveurd, mien moder verbrook as ièrste de spanning, die stónd op en effe later huurde we ‘rakketakketak . . . rakketakketak’. De kaolenhaard woord in de woeënkamer opgeräökeld, d’r kwame ‘zjiefff . . ‘ met de kaolekit un lading nieje neutjes-veer d'r in en de aslaaj laeg geschöd op ut besnièjde tuinpaedje. En weej zóte te smachte op de baoveste traej van de trap. Mien vader leep effe later naeve ós aaf de trap aaf en hièl gemein hoorte weej um effe later zegke:
‘Aohhh . . . aohhh, mós se toch ens kièke Tuut, wat Sinterklaos allemaol haet gebrach. Aohh, det is ech neet te geluive, is det allemaol veur ózze Jan?’. En weej maar baove aan die trap zitte naegel biète en keihard zinge:
‘Sinterklaasje, bonne bonne bonne . . .’. Eindelik, ut had ech neet mier langer meuge deure, dao makde ós mam de deur aope:
‘Kóm maar nao ónder . . . . ‘, en roebedoebedoep, holderde-bolder van die trap aaf, die weldadige wermte van ós hoèskamer in. Wilde blikke zóchte flot in welken hook Sinterklaos ut grei veur mich had neergezatte. En jao huùr! Dao stónd mien greune garazje te blinke, met un echte benzienepómp d’r veur met un tenk-slengske van fietse-fentiel. Hièl zorgvuldig had Sinterklaos d’r unne sjaal en ein paar winterhandschoón naeve gedrapeerd. Unne groeëte doorgezakde spéklasieman keek neer op ein paar kleurige uitekes. Naeve ein kumpke met sloek stónd un klein duueske. ‘Vlooienspel’ stónd d’r op, en d’r in zoót unne witte holtere paddestoól met un roeëd rónd dekselke met witte stippe. Mien vader reep:
‘Alleej, allemaol effe wachte met speule, we gaon ièrs same aete!’. Maar ut waas al te laat, ik zoót al op de grónd, kómpleet geobsedeerd um met die groeëte vloèje die kleine vluujkes in det umgekièrde dekselke te mikke. Miene Sinterklaos-daag waas ingevuld en kós neet mier kepot. D’r woord waal nog flot plichmatig ‘Dank U Sinterklaasje’ gezónge, maar ik waas alweer op zeuk nao unne nog baetere óndergrónd um die vloèie nog nauwkeuriger in det rotdekselke te mikke. Want die graove cocosmat werkde neet mei. Sinterklaos waas intösse stiekem d’r tösse oèt geknépe richting Spanje of ‘God-wet-wao-haer’. De spannende tièd waas in eine klap veurbeej.
 
Wat is d’r in al die jaore vuùl veranderd! Dao mós ik aan dinke wie we gister kedootjes aan ut inpakke ware. Ik meus de etiketjes schriève, beej ein paar kwaam ‘van Sint & Piet’ te staon. Maar beej de meiste kwaam ein etiketje met unne kersbaum en ‘Zalig Kerstfeest’ d’r op. Jao, de Sint wuùrd steeds mièr verdrónge. Vruùger waas Sinterklaos alleinhièrser tösse Sintermerte en Kersmis. Van de waek lépe we nog door ut tuincentrum, d’r hónge ‘zegke-en-schriève’ eine pepére Sinterklaos en eine pepére Roetvaeg Piet. Hièl vluchtig beej d’n ingangk opgehange, met ein simpele bewaeging, supersnel en efficiënt weg te haole dirèk nao pekskes-aovend. Want Kersmis is hot, cool en in! Maurice de Hond probeert ós te euvertuùge det ut Kersmenke vuùl mièr bestaejt as Sinterklaos. Maar neet beej ós thoès, zelfs de adventskrans kump d’r nog neet in, dae mót nog effe wachte in de garaasj. Want Sinterklaos is in ut land, beej ós gen kerskrenskes op taofel maar paeperneut. Beej ós gen kersbónbóns beej de kóffie, maar borsplaat en taai-taai op ein schaelke. Same bliève weej genéte van die noeits vervaelende Sinterklaos-conférences van Toeën Hermans en Godfried Bomans.
 
Waere weej te ald, laote weej ós te vuùl metsleipe in die alderwetse nostalgie? Laot ze maar lölle, weej bliève ós dierbare herinneringe viere en koestere. En die kersversiering blief nog effe in de doeës.

woensdag 18 november 2020

Unne verpesde Sinterklaos

Ut waas op unne mièzerige zóndaag in november. Wie ik smorges oèt de raam keek hóng d’r un dieke mistige daeke euver Blièrick. De letste vóchtige herfsblaedjes dwarrelde oèt de haos kale buim. Zóndigge zièn oèrvervaelend veur un menke van zes jaor. De mós persee de zóndigse kleier aan en die meuge ouk nog ens neet vettig waere. Maar vandaag waas unne biezóndere daag. Sinterklaos kwaam eindelik aan in Blièrick. Vanaovend meuge we dan nao lang wachte en dök vraoge ós scheunke zette.

Smiddigs woorte mien jóngste zuske en ik in ózze zóndigse jas en sjaal ingepak. We ginge met ós mam op paad door de Lieuwerikstraot nao ut dörp. In de Broekstraot lepe al mièr kiendjes met eur elders aan de hand dezelfde kant op. In de Kloeësterstraot waas ut baeregezellig, achter de winkelroète stónde allemaol Sinterkläöskes en hièl vuùl Zwarte Pietjes tösse die moèi ingepakde en versierde pekskes. Luidspraekers hónge boète en speulde Sinterklaosliedjes.
‘Zit mien graasj d’r ouk beej?’, vroog ik aan ós mam en wees nao un etalaasj.
‘Det zit nog in wiej zek jungske. Maar wae wet, as se braaf genóg bis!’, zag ós mam. Ut waas drök op de Kloeësterstraot, ut leek waal of gans Blièrick op waeg waas nao Sinterklaos. Beej de Helling meuste we tösse de minse door schravele wies op de Staaywaeg. Un bietje beschut taege de dieke moor van ut kerkhaof vónde we un plaetske bergop in ut nate graas. Ut zoog zwart van de minse en de Hermenie stónd un stökske wiejer-op klaor naeve de Maas. Dich taege ós mam aan wachde we aaf wat d’r ging gebeure. En eindelik hoorte we ‘toèt . . toèt . . toèt’. De hermenie begós te speule ‘zie ginds kump de stoumboeët’ en alle kiendjes zónge mei. Ik ging op mien tieëne staon en sperde mien uigskes wage-wièd aope. Ik woord inens hièl zemelewappig en mien hertje boenkde in miene kael. Eindelik, dao zal se um hebbe! Dae groeëte boeët met ziene dampende schoorstein kwaam alsmaar doeënderbeej. Sinterklaos stónd zweiend veur-op d’n boeët en unne ganse zwiek Zwarte Piete rende op-en-neer euver ut dek. Det aanlegge aan de wal deurde un ieuwigheid. Maar dao woord de loup-plank oètgelag. De Zwarte Piet sprónge zoeëmaar van d’n boeët in ut graas en Sinterklaos schreej plechstatig euver de loup-plank. Hae goof de burgemeister un hand en zweide nao alle kiendjes op de wal. Wat zoog-e d’r moèi oèt met ziene lange witte baard, dae golde staaf, daen hoeëge mijter en dae wieje roèje mantel. Nog vuùl moèier as det ik gedruimp had.
‘Kièk mam, dao is Sinterklaos’, en wees nao um met mien vingerke. As of zeej det neet gezeen had!? Ós mam lachde en streek mich euver mienen bol. Oei, dao kwame de Zwarte Piete op ós aaf. Ze ware allemaol griès geschmienk en hadde allemaol un prachtige dansende vaer op eur kleurige mutse. Dao kump zón leef Zwarte Pietje op ós aaf. Ut lachde taege mich en die witte tand stoke moèi aaf taege dae grièze schmienk. Ut greep met zien volle hand in dae jute zak, ik makde un kuulke met mien twieë kleine hendjes en kreeg unne gansen houp met paeperneutjes. Ut lökde mich maar net um ze allemaol in mien jasse-tesse te douwe. En ut Zwarte Pietje huppelde bliej wiejer nao ut volgende kiendje.

Maar toen gebeurde ut, inens spróng unne kwaoje man zoeëmaar tösse de minse oèt op um aaf. Hièl akelig gans in ut zwart gekleid, zienen dónkere kop in zón groeëte capuchon verbórge. Met unne gemeine karate-trap schöbde dae mien leef Zwarte Pietje vol in ut gezich. Mien zuske en ik schrókke ós te pletter en begóste metein te bäöke. De traone rolde euver ós wengskes en vele op de winterjas.
Naeve ós zoot un kiendje beej ziene pap in de nek en det kreisde wie un jóngk verkske. Inens waas ut ièzig stil op de Staaywaeg, twieë pliessies grepe daen akelige mins beej zien klatje en deje um de handboeie aan. Maar mien Zwarte Pietje loog op de grónd, gans Blièrick had met um te doon. Sinterklaos stapde van ziene schummel aaf um ziene knech te truùste. De Hermenie probeerde met ‘Sinterklaasje kom maar binnen met je knecht’ nog de boel wat op te fleure. Maar miene ganse Sinterklaos waas met daen eine trap gans nao de kloeëte.
‘Waorum deej dae det?’, vroog ik aan ós mam.
‘Dao krièg geej later nog wat mei . . . ‘, zag ós mam filosofisch en vaegde un träönke van eur gezich.
Un paar waeke later zoot ózze pap oètgebreid tante Bet te laeze in ziene praos.
‘Heb se ut gelaeze Tuut, dae vervaelende poetzak dae Zwarte Piet in zien gezich trapde haet beej verstek 40 oor taakstraf gekrege. Maar ze kinne um neet mièr vinde, dae oèlewapper’, zag ózze pap.
‘Verschrikkelik’, zag ós mam, ‘die make alles kepot veur die ónschöldige kiendjes en kómme d’r met e-weg’. Maar ózze pap loos gelökkig ouk veur det ut weer good ging met det Zwarte Pietje. Ut had twieë nieje veurtendjes gekrege en kós weer stralend lache. En wie ze um vroge of ut vólgend jaor weer d’r beej waas zag ut: 'Tuurlik, neet allein veur mich maar veur allemaol die blieje gezichjes van die kiendjes’.

Ik huùr mien vrouw rope: 'Jan, kump se aete?'. Ik schrik wakker en dink 'gelökkig ik heb gedruimp'.

woensdag 11 november 2020

Sintermertes veugelke

Half oktober waere de daag alsmaar korter en de nachte kalder. Op ’t Lieuweriksveldje wuùrd veurke gestaok, en gen koèle mièr gegrave. D’r wuùrd boète weer gewieriks, in ein laeg greuntebleek waere in d’n baom met unne nagel wat gater gehouwe. En baove langs de rand twieë, wao ‘ne ièzerdraod doorhaer geit, en ózze wierikspot is klaor. Beej Verstrale d’n aannemer haole we wat aafvalholt en holtkrölle van ’t schave. Ónderin de wierikspot froemele we wat krantepepeer, dao baovenop wat holtkrölle en dan stökskes aafvalholt. Met ‘n zwaegelke aanstaeke, wachte tot ‘t ’n bietje bört, en dan slingere met de wierikspot. De ganse Lieuwerikstraot deej daoraan mei beej ós op ’t Lieuweriksveldje. Sómmige brachte zelfs wat eierkaole mei, en allemaol natuurlik unne dieke petat um te poefe. Det waas ’n hièl tradiesie, en op ’t lets van de middig as-de-lol-d’r-aaf-waas woorte die wierikspöt in de duustere lóch geslingerd. Ein machtig moeëj gezich, van die lange slierte vónke taege de dónkere lóch. En dan met de ganse bubs ózze eige gepoefte petat schoeën zitte peutere en met ós zwarte klevièters nao binne werke. Ik heb noeëts mièr van-ze-laeve zónne lekkere gepoefte petat gehad. Dan waas ’t veurbeej, we meuste met aetestièd nao hoès, de wierikspot in de scheur hange en nao binne.
‘Jóng, de stinks verschrikkelik nao de rouk, trek dich ièrs oèt in de beejkeuke’, zag ós mam dan. ’t Ind van dees tradiesie waas altièd Sintermerte op 11 november.
 
Tuurlik deeje me mei met de lampiónne-optoch nao ’t Lambertusplein, wao idder jaor unne hièle groeëte troshoup waas opgebouwd. Thoès woorte ièrs de luchjes good gecontroleerd. Mien zuske en ik hadde van die lankwerpige rónde lampiónne. Det waas neet mièr as twieë rónde schiefkes kertón, en dao tösse meuste we as unne saort harmonika det flinterdun bóntgekleurd pepeer oètein rekke. Op d’n baom zoot ’n kersevutje wao zón wit kerske in meus, zón zelfde as die gebroek woorte veur de kersboum. Det kerske plaatse meus hièl presiès, en veur mich mós ós mam det doon. ‘Kóm heej, dich bis vuls te hortig’, zag ze. Ze stook ’t kerske aan en leet ’n paar dröppelkes kersevet in det vutje valle, en dan flot det kerske kersrech d’r in zette en efkes vashalde. ’t Kerske brandde hièl eigewiès en oètdagend. En dan um oèt te probere woort det harmonika-pepeer oèt getrokke. Maar potjandomme, mien kerske stónd neet rech en det dink ging in de fik. Maar ós mam waas d’r flot beej, zoeë det de ellende bespaard bleef tot ’n gaat, maar waal ’n ech lillik brandgaat. En ik stónd d’r beej en kós d’r waal met bäöke. ‘Mak niks’, zag ós mam, ‘dae is nag good veur dit jaor, en volgend jaor krièg se unne ganse nieje’. ’t Kerske woord noow nag ens rechter d’r in gezatte, en det van mien zuske ouk. We krege twieë höltjes met ’n häökske d’r aan en ginge op waeg nao de bewaarschoeël van de begiène in de 1e Graaf van Loeënstraot. Ós mam in de midde en mien zuske en ik allebei hièl gruuëts met ós luchje d’r naeve, maar waal nag effe met de kerskes oèt.
 
Op ’t schoeëlplein waas ’t hièl drök, allemaol elders met kinder, en allemaol met ’n eige luchje. Wie we de speulplaats opkwame krege alle kinder ‘ne roeëje ster-appel. Maar ja, wat mós se dao noow met? Ik had allebei mien hand nuuëdig um det lampiejunke rech te halde, dus maar in de bóksetes met daen appel. Links van mich stónd zón jungske mich hièl gruuëts aan te klotse. Dae had ‘n ech fietselempke in plaats van ’n kerske. Zien vader, dae al aeve gruuëts dao naeve stónd, had op d’n baom van zien luchje ’n alde koplamp van unne fiets gefiespernöld. En met twieë dunne dräödjes verbónde met zón platte batterie. Ein dräödje aan det kleine kopere lipke, en ’t ander aan det groeëte kopere lipke. En dae neetnek bleef maar wat lacherig en minderwaerdig nao miene lampión kièke.
‘Dae van dich is gaar neet moeëj, want dao zit ’n lillik gaat in’, zag dae gladjanus hièl gemein taege mich, en hae keek d’r ouk nag ens hièl erg geniepig beej.
‘Det heb se good gezeen, maar ik heb tenminste ’n ech luchje, en dae van dich is unne naomaker, unne nepper, en die meuge eigelik neet meidoon’, goof ik ‘m van ketoen. Zien vader huùrde det en pakde um beej de schuiwerkes en zat um aan d’n andere kant veurdet ’t oèt de klauwe leep. Net op det moment huurde ik aan d’n andere kant ’n klein maedje hièl hard schrieuwe. ’t Had ein lank griès oètstaond winterjeske aan, en twieë van die eigewièze vlechjes. Met zien vuuskes dich geknepe stónd ’t dao te kriète en te springe. En zien mam trapde op de grónd unne gans verbörde lampión oèt. Kómpleet plat getrap op de grónd, allein ’t kerske stónd nag  eigewiès scheif euverein en goof ’n letste rouksignaal. Eine zónne vlaegel scheen d’r op met zien greune kniepkat, ouk det vónd ik gaar neet leuk. Twieë van die opgeschaote blage oèt ’t Brook stónde wie twieë misdeeners links en rechs. Met in de hand zónne oètgeholde sókkerbiet op unne bessemstek. Ze hadde d’r gezichter oèt gesneje, det zoog bes waal akelig oèt. Maar ik meus oplette want dao kwaam unne man ós aandouwe, d’n optoch begós, ós mam makde veurzichtig de kerkses van mien zuske en mich aan. En dao schove we haer, keihard zingend:
 
Sintermertes veugelke, haet ein roeëd keugelke
Haet ein blauw stertje, van je hoepsa Sintermerte
Vandaag is ’t Sintermerte, morge is ’t Sinterkrökke
Kómme die gooje herte, hadde gaer ein stökske
Sintermertes körfke, houw ‘m op zien mörfke
Hout, hout, hout, en swinters is ’t koud
Hoera, hoera, wat hebbe die boere ein laeve
Hoera, hoera, wat hebbe die boere ein lol
En Mieke de hoep zoot op de stoep
En leet d’r eine vleege
Mieke de hoep zoot op de stop
En leet d’r eine gaon
Hoera, hoera, wat hebbe die boere ein laeve
Hoera, hoera, wat hebbe die boere ein lol
 
Achter de Blièrickse hermenie aan, die steeds weer det zelfde liedje speulde. En veural det stökske van Mieke de hoep vónd ik waal leuk, allein ós Mieke waas ’t dao duùdelik, aan zien proèmemundje te zeen, neet met ins. Wie we oèteindelik op ’t Lambertusplein zien gekómme weit ik ech neet, zelfs neet door welke straote. Want mien ouge ware hièlemaol gerich op det kloeëte kerske, met det parmantig dansende vlemke d’r baovenop. Met twieë hendjes heel ik det höltje stièf vas. Stepke veur stepke, vutje veur vutje, lettend op die veur mich lepe. En dan hei se ouk nag det rot gaetje wao de wind vreej spel met speulde. Dus ik mós ouk nag ens zörge det de wind genne vat kreeg op mien tóchgaetje. Wat waas ik bliej det we eindelik op ’t plein ware en achter de hekke van de gemeinte meuste aanschuùve.
‘Mam, zal ik mien luchje noow maar oèt doon’, vroog ik, en ós mam zag ‘Doot maar jóng’.
Hèhè, wat ’n opluchting. Gelökkig, noow kós ik pas zeen wat veur unne groeëte troshoup d’r stónd, hae waas waal zoeë hoeëg as un hoès. Binne de hekke op aafstand stónd unne man met ’n moeëje platte ketting um. ‘Det is d’n burgemeister’, smiespelde ós mam. En um dae burgemeister dreide wat rare kaerels met sjieke hoede op. ‘Altièd dezelfde diekköp veuraan, net wie stróntvlege um unne houp strónt’, zag zónne groeëte mins naeve mich wat euverdreve hardop. En inens dao kwaam hae aan, Sintermerte te paerd. De paerdevutjes kletterde nerveus op de stein van ’t plein, ’t paerd snoèfde en goeëjde ziene kop umhoeëg, maar Sintermerte zoot kersrech. Maar as ik toch hièl ièrlik bin, vónd ik ’t waal wat schaemel. Det paerd waas neet ens unne schummel, en de kleier had-e volges mich gewoèn geliènd van Sinterklaos. D’r ware ouk gen Zwarte Piete beej, um ós schoow te make, of um met paeperneut te goeëje. Ós mam had verteld det Sintermerte waal ens ziene jas doorscheurde, en de helf aan unne erme sloeber goof. Maar zelfs det deej hae neet.
 
Die kaerels met die heud begóste zenuwechtig op en neer te loupe. Manne van de brandwaer schödde benzièn op d’n troshoup en de burgemeister kreeg ‘ne fakkel in zien hand gedouwd. Dae smeet hae wat ónbeholpe in daen troshoup en ‘vrroemmmm . . .’, de vlamme schote umhoeëg. ’t Woord inens hièl leech op ’t plein, de veulsde de wermte van ’t veur in dien gezich. Sintermerte hei meujte um ’t paerd in bedwang te halde en de hermenie speulde op veilige aafstand Sintermertes veugelke.
 
‘Zal ik miene lampión maar in ’t veur goeëje mam?’, vroog ik. ‘Niks d’r van, dae geit thoès in d’n dreksbak’, kreeg ik te huùre. Ós mam noom ‘m mich aaf en stopde ‘m veur alle zekerheid in eur tas. Noow had ik eindelik de hand vreej um miene roeëje ster-appel nao binne te werke. ’t Plein leep laeg en weej truuk nao de Lieuwerikstraot.
‘Maham, wannièr kump Sinterklaos?’, begós ik.
‘Det deurt nag effe, ’t is noow pas Sintermerte’.
‘En morge is ‘t Sinterkrökke’, zag mien zuske.
‘Meuge we vanaovend alvas ózze schoon zette’.
‘Gekken duiles, det doon we pas as Sinterklaos in Blièrick met d’n boeët is aangekómme’.
 


maandag 5 oktober 2020

Ut Josefkapelke

As ik vruùger beej ózze pap op de stang mei moch nao de Wassem, sloge we achteraan op ut Niejborgs beej de Verbindingsstraot links aaf de Sint Josefstraot in. Halverwaege mós ózze pap effe good doorknaeje d’n berg op. Op ut ind sloge we rechs aaf d’n Bokenderhaofwaeg op en beej unne hièle alde scheive knotwilg meuste we un paedje op richting Wassem. Maar as we un bietje wiejer door fietsde, loog dao links tösse de buim verschaole die moèje witgepleisterde veldkapel.

De Sint Josefkapel is al sinds minseheugenis verbónde met d’n Bokenderhaof en zeker vanaaf 1912 met de femilie Lenders, die in det jaor de boerderie koch. De kapel leet op ut gróndgebied van euren haof. Schoeën gelaege op un kleine terp, umringk door buim op de scheiding van de wièk Klingerberg, de Bokender wièk d’n Hook en doeënbeej de wièk 'aan de Wassem'. In mien jeug loog de kapel un stökske van de waeg, umringk door weie en akkers. Ut is maar un einvoudig rechheukig bouwwerkske. De veur- en de achterkant hebbe un moèj trapgevelke. Ut daak is met panne gedek, in idder van de twieë ziejgevels zitte twieë baog-raemkes. Aan de veurkant kump se binne door un aafgerónde toegangsdeur. De kapel is wit gepleisterd met ónder naeve unne zwarte tèr-rand taege ut vóch van ut spettere van de raegen. In de kapel steit un anderhalve maeter hoeëg beeld van Sint Josef. Det kump oèt ut aafgebrande Sint Josef kloeëster in Lieuwe en mót erges tösse 1964 en 1977 zien euvergebrach nao Blièrick.

Ik vónd de aldste aafbeelding van ein kapel truuk in de abdiej van Averbode op un kaart oèt 1677, ingeteikend door Cornelis Lowis. Gelaege tösse de Boeckhorst en de Baesdonck, iets wiejer aaf tösse de Waesem-bemdt (Wassem) en den Heerlaer (Hièrshaof). Ut ièrste kapelke is dus erges veur 1677 gebouwd. Twieë ieuwe later in 1870 schreef keplaon Gerard Pieëters: ‘te Boekend bestaat nog het kapelletje aan den Heilige Josef toegewijd’. Twieë jaor later, in 1872 greep de Blièrickse veldwachter Diètz unnen deef beej de kraag, dae ut kruutsbeeld, ut beeld van Sint Josef en un klein holtere beeldje had geschoep. Maar blièkbaar tikde daen deef neet richtig, de spulle kwame flot truuk en d’n deef weer vreej gelaote. In 1896 en 1910 börde de Sint Josefkapel aaf maar woord beids kière weer opgebouwd. Hièl lang zoot d’r unne stein baove de deur met ut jaortal 1897. In de letsten oorlog leep de Sint Josefkapel vuùl schaaj op. Maar ouk weer keurig opgebouwd, op 7 september 1950 beej de heräöpening droog Sra Lenders van d’n Bokenderhaof  de Mis op. In 1967 woord ut ganse interieur verneeld door baldadige jeug. Zón tièn jaor dao nao vónde de kuuj ónderdaak in de kapel en in 1977 woord ze kómpleet gerestaureerd door de femielie Lenders. De letste groeëte opknapbeurt is van 1994.

De Sint Josefkapel waas hièl vruùger ein van de dreej röspunte in de groeëte Blièrickse processie. Die trok van de kerk in ut dörp nao de (al lang verdwene) Mariakapel op d’n hook Maasbreesestraot-Ruijsstraot. Aansloètend nao de Sint Josefkapel en dan wiejer nao de Annakapel op d’n Horsterwaeg. Loup det stök maar ens, det waas unne hièlen trip. De Sint Josefkapel kreeg waal noeits die beteikenis zoeë as ut kapelke van Genuùje in de stad of ut kapelke van Geloeë tösse Tegele en Belvend. Maar toch kwame de minse oèt ut dörp en d’n Bokend in euren noeëd um un kerske op te staeke of um veur emus te baeje dae det nuùdig had. In maart woord altièd de noveen veur Sint Josef gebaeje en de maedjes van de zusterschoeël oèt ut dörp makde geregeld oètstepkes nao ut Josefkapelke.

Ut ónderhald haet de femielie Lenders vuùl meujte en geld gekos, maar aan eur is waal te danke det ut d’r nog altièd steit. Joekskapel Aom Zat (Olympia Veteranen) en de Raod van Elf (de Wortelepin) stoke wat later de hand oèt de mouwe. Ouk minse van de wièk 'aan de Wassem' hadde un aandeil in ut ónderhald. Noow held de Stichting Kruisen en Kapellen dit stökske Blièricks erfgood in de gater. Gank d’r ens efkes kièke, staon efkes stil en maak un foto van ós Josefkapelke. In zien volle glorie gelaege tösse de buim op eerbiedige aafstand van de huùs.

 

zaterdag 26 september 2020

Schoon zette

Ut is zóndagaovend 15 november 1953, ik lig in bed. Boète is ut duùster en ik huùr de wind snerpe door de kale struùk en buim. Hièl zachjes huùr ik um fluite door zón tóchspleetje in de raam. De gerdiène staon efkes bol van de wind en valle weer langzaam truuk in de ploèj. D’r steit maar eine schoòn ónder ut bed, d’n andere steit in de hoèskamer taege de schouw, ik moch d’r twieë dieke Blièrickse wortele in doon. Ik lig op de rök met allebei mien hendjes ónder miene bums, de uigskes wagewièd aope. Ut hertje klop mich in de kael, van alles speult mich door de kop. Wat zal ik mich vraoge van Sinterklaos? Wat zal ik morgevruùg vinde in miene schoòn? Ós mam haet al gezag dat ik neet vuùl heuf te verwachte! Maar toch? Zal Sinterklaos ech beej ós thoès kómme? En zal Zwarte Piet ech die twieë wortele aan ut paerd van Sinterklaos gaeve? Wat is det? Ut hertje stoek mich in de kael, ik huùr boète wat. Ik vleeg rech-op, ik kin mich neet mièr bewaege en krièg kiepevel euver mien ganse liefke. Ik huùr emus loupe op de plaats! Ik mót kièke en schuùf ut gerdienke ein bietje aan de kant. Hèhè, ut is ózze pap dae un nieje kaolekit met neutjes-veer vol mak. Ik gaon weer ligge, ik probeer mich te verzette um neet in slaop te valle. Maar det deurt neet lang.

Wae wet d’r nog van zichzelf wannièr veur ut ièrs de schoon gezatte moch waere? Wat waas det loei-spannend! Wat waas det un intens gelökzalig geveul, wat hebbe ze ós veur de gek gehalde. Maar wat guuëf mich det tot-op-vandaag un werm geveul as ik dao aan truuk dink. Det kwaam van de waek zoeë maar veurbeej toen ik zoot nao te dinke euver ut niejs wat allemaol op d’n tillevisie kwaam. De waereld um ós haer is örtelik de klöts kwièt. Un gruupke gekleurde minse wilt met Zwart unne eige tillevisie-zender beginne. De partiej veur de diere wilt belasting op sókker gaon heffe. Zoeë geneumde ‘influencers’ doon net as-of Corona neet besteit en wilt det idderein duit as-of d’r niks aan de hand is. Un stelletje garepape mak zich drök umdet we unne ‘westerse’ bóndscoach kriège. En meschiens waal ut ergste: ze wille Sinterklaos dit jaor ‘digitaal’ laote aankómme.

Smorges mak ós mam mich wakker, ik mót nao schoèl. En inens dink ik aan dae schoon! Zal-e d’r nog staon? Zal Sinterklaos zien gewaes? Ik spring oèt d’n bóch en ren nao de trap. Net op tièd weit ik mich te bedinke, want ik mót veurzichtig nao ónder. De derde traej mót ik euverslaon, want de roe van de trapluiper zit los. Ózze pap mót dae nog vaszette, maar det deurt altièd waeke beej dae.  De kamerdeur vluug aope en jaowaal, hae steit d’r nog. Ik pak um op en zeen un klein muuske zitte in miene schoon. Zón sjoklade gevuld muuske, ingepak in greun zilverpepeer, met zwarte uigskes en snuutje d’r op geteikend. 'Sinterklaos is gewaes . . .’, roop ik hiel bliej en spring door de kamer. ‘Ièrs dien bótteram op-aete . . ‘, zaet ós mam. De träönkes rolle mich euver de wange, zoeë bliej det Sinterklaos ouk aan mich gedóch haet. Hae haet zelfs neet vergaete de wortele mei te neme. Nao ut aete haol ik hièl veurzichtig ut pepeerke van det muuske, bièt un stökske van zien kuntje aaf en pak ut weer hièl presiès in.

De traone kómme mich spóntaan op as ik truuk dink aan vruùger. Ein dieke traon löp mich euver de wang as ik d’r aan dink det ós kleinkinder en achterkleinkinder dit straks mótte misse. Minse, wao zièn we met bezig. Wat gun ik die kinder wat weej vruùger belaefde! Ik probeer mich nog ens te verplaatse in det klein jungske van zes jaor. Ik wis neet baeter det Sinterklaos idder jaor oèt Spanje kwaam. Ik vroog mich neet aaf wie dae beej ós binnekwaam. Door de schouw, door de veurdeur of zoeë maar achterum. Ut enige wiechtige waas det hae kwaam en wat achterleet veur mich. Hae haet beej det menke gaar gen spaore van racisme, óngelièkheid of ónderdrökking aangewakkerd of achtergelaote. Niks van det allemaol. Ik bin ens truuk gaon zeuke op Youtube. En jaowaal huùr, de intoch van Sinterklaos in 1953 steit d’r op. Kièk d’r ens good nao, laot ut filmke ens aafloupe! Ik zeen zwarte piete met witte bein en witte hendjes. Ik zeen zwarte piete met wat vage vaege in ut gezich.

Op maondig 16 november 1953 ging ik gewoèn nao de Aloysiusschoeël, nao de ièrste klas van juffrouw Baerde. Daen aovend zote we met de ganse bubs in de keuke werm te aete, un wit lempke hóng aan ut plefónd. Mien greun muuske stónd naeven d'n telder. Midde op de taofel stónd unne groeëte kaetel met wortelestamp. Wat rook det lekker same met die lekkere broèn gesnierkde braodwors van slegter Giele. En gluif mich as ik óch zeg: det menke van zes jaor had gen inkel benöl det die twieë Blièrickse wortele oèt ziene schoòn in dae wortelestamp ware verwerk! Kinder van zes jaor zièn dao ech neet met bezig en ós elders wille allein maar ut beste veur eur kiendjes.

En astebleef, gaef al die kleine kinder unne Sinterklaos wao ze net as ik nao 67 jaor nog met zoeë vuul plezeer aan truuk dinke.

zaterdag 8 augustus 2020

Oma en opa nao Apeheul

As se d’r good euver naodinks eigelik un vraemp waord det Apeheul. Vreej vertaald wilt det zegge: heule met ape oftewaal samespanne met de ape. Of wie me det gewoèn in ut plat zaet: wat kónkelefoeze met de ape. We zièn d’r al dökker gewaes met de kinder en de kleinkinder. En de kleindochter woel d’r nag ens hièl gaer nao toe. Dus opa kós neet anders en bestelde dreej kaertjes via internet, want det mót in dezen tièd veuraaf met dae Corona. De kaertjes woorte neet opgeslage op de smartfoon maar netjes aafgedrök op de printer. Dae deej ut weer ens neet, dus d’r mós ièrs beej ut Kruidvat unne nieje ‘cartridge’ waere gehaold. Ut waas nag un hièl gedeuns maar we ware d’r klaor veur.

Aafgeloupe maondigmorge waas ut zoeë wièd, um half elf stónde we gepak en gezak. Oma met de kaertjes opgevouwe in ut tasje. Opa de rökzak met un ekstra jeske veur as ut geit raegene en un paar fleskes drinke en wat bótterhemkes veur ‘de-kins-maar-noeits-weite’. Dao geit d’n tillefoon, ut is ós kleindochter:
‘Sorry sorry maar ik bin krank. Ik kin niks binne halde want ut kump mich gelièk weer d’r oèt’. 
En noow? We staon al met de deurklink in de hand. En we hebbe dit toch ech allein maar veur um gedaon. Oma en opa staon met hangende schuiwerkes en móndhukskes treurig in ut helke:
‘Jao, zeg dich ut maar, wat doon we noow, kin se die kaertjes nag umruile of inwissele?’, vruuëg oma. Ik kroèp flot achter miene kómpjoeter, pak miene smartfoon en oma guuëf mich de kaertjes al aan.
‘Och nae, ik hoof neet wiejer te kièke en zeker neet te belle. Heej steit duùdelik det we ze neet kinne inwissele’.
‘Wat noow . . . ‘.
‘Nou ja, dan gebroèke weej ós kaertjes toch maar. We hebbe toch niks baeters gepland vandaag. Kóm op, we gaon gewoèn same nao Apeldoorn’.

Nao zón anderhalf oor rieje we die hièle groeëte parkièrplaats op en vinde wièd achteraan nag un plaetske. Met ós teske en ózze rökzak um de alde schouwers sjokke we door ut stadspark Berg-en-Bos naeve de Boschvièver aaf nao d’n ingangk. Veur ós doemp un hièle lange riej met minse met klein kinder die allemaol nao binne wille.
‘We zièn neet de enige’, zaet oma.
‘Maar waal de aldste’, zeg ik wie ik zoeë um mich haer had gekeke. De meiste hele zich neet aan die strepe die op anderhalve maeter ware getrokke. Zeker neet die dreej jónge stelle achter ós met unne hiele zwiek van die jónge. Wie ein van die kaerels ós in de nek stónd te hooste, schrókke we allebei behuùrlik.
‘Potverdomme’, zag oma, ‘det hebbe weej weer’. Maar ja, wat duis-se? As se d’r wat van zaes dan krieg se un groeëte moel. Dus oma mak dreej passe nao rechs en ik dreej passe nao links. En zoeë verplaatsde we ós idders kièr zwiègzaam anderhalve maeter. Maar waal zes maeter oèterein met dreej van die jónge gezinne doeën beejein tösse ós in. Hèhè, we mótte ós melde beej zón maedje, hielemaol opgeslaote in un glaze hökske:
‘Of we d’r nag good aan ware, genne koorts hadde of meuste hooste’. Achter ós neesde ein van die meuderkes ós in de nek, ik veulde de naatigheid in mien nekhaor. Aoh jao, we meuste ós good halde aan de richliène op de borde, neet van de aangegaeve route aafwièke en ós presiès halde aan de anderhalve-maeter-regel.
‘Geld det allein veur ós’, vroog oma. Maar ut maedje goof gen sjoege en keek strak tösse ós in nao die dreej jónge stelle die ós haos taege det glaze huuske aan douwde.

Weej beslote doeën beejein te bliève en ós keurig te halde aan die anderhalve maeter. Alle Corona-zörg verdwene as snieje veur de zón wie we ut ièrste slinger-aepke zoge met ziene lange zwart-wit gestreepde stert. Twieë Samsung-smartfoontjes deje unne wedstrijd um de moeiste foto te make. Altièd moèj um det te zeen en de kriegs d’r noeits genóg van. Oma is ech gek van ape en d’r zien d’r heej ech mièr as genóg  van. Wie we door zón aetgedeilte lepe roke we die lekkere frietjes. De butterhemkes beej mich in de rökzak hele zich kedoek.
‘Ik lösde waal un frietje met wat d’r beej’, zaet oma. Dus we zeuke ós un täöfelke met de meiste ruumte d’r umhaer. Ik loup nao de balie en wil bestelle.
‘Nae meneer, op iddere taofel steit un schildje met un code en daomei kint ge bestelle via de smartfoon’. Un bietje teleurgesteld loup ik truuk nao oma die al wies nao det bördje. Maar ja, dao stónd un QR-code op en we wiste absoluut neet wat we daomei aan meuste.
‘D’r steit ouk un website op’, zaet oma. En via www.nogwat lökde ut mich um twieë frietjes met wat d’r beej te bestelle.
‘Godverdomme . . . ’, velt mich zoeë maar d’r oèt, ‘ik mót betale met unne bank-app dae ik neet heb en ózze Rabo-scanner leet thoès in de laaj’.
‘Wat noow?’, zaet oma. Ik loup truuk nao die balie en vraog aan det maedje:
‘We wille gaer wat aete maar we hebbe genne bank-app en ózze Rabo-scanner leet in Blièrick’. Det mokkel kiek mich vernietigend aan, schöd met zien blónde krölkes en wies allein maar met un priemend vingerke nao un dónker hukske erges wièd-aaf nao links. Dao zit verborge achter unne hièle alde kassa zón ander maedje. Hèhè, dao kinne we gelökkig bestelle en hièl gewoèn pinne. We kriège zónne electronische ièspuck mei en as dae get wiebele op de taofel, dan kinne we ós aete ophaole. Neet vuùl later zitte twieë oudjes te geneete van eur frietje met mayonaise en un lekkere tas kóffie.

We loupe wiejer en ut liek waal det d’r vuùl minder ape as normaal boète zièn. Maar det vinde weej neet erg, ut geit neet um de kwantiteit maar um de kwaliteit. En niks moèjers as aepkes kièke. Geregeld grièpe we ós smartfoontjes um weer un ander saort aap vas te legge.
‘Die bonobo’s doon ut net as de minse’, probeert opa maar d’r kump gen reactie.
‘Die kièke mekaar aan as se ut doon, neet wie de hundjes achter d’r op’. We loupe door nao ut volgende ape-verblièf en oma zaet:
‘Velt dich niks op?’. Nou ja, d’r velt mich hièl vuùl op maar ik heb gen inkel idee wat oma opvelt. Ik heb nag genne aap zeen stófzuùge of de was zeen ophange.
‘Die groeëtere ape zitte allemaol met de rök op ós aan. Die doon net of ze ós neet wille zeen’. En verdomp, oma haet gelièk, det is zoeë. Ik had al ens geflaote en kös-geluùde met de lippe gemak, maar die vlaegels reagere nerges op.
‘Die doon det ekstra, die weite toch det we ze neet meuge vore. Meschiens dinke ze waal letterlik die kinne mich de rök op’.

Nao un paar oor kómme we weer beej de oètgangk. We hebbe genaote van die geweldige bieëster, die qua geveul zoeë doeën beej ós staon. Ut liek waal femielie-bezeuk, ut zien net kleinkinder. En of d’n duùvel d’r met speult, as we in d’n auto stappe begint ut te majjeme. We zuùje met ós kleindochter oèt gaon aete.
‘Zulle we gewoèn maar wat beej de Chinees haole’, stel ik veur. ‘Det zulle we toch waal binne kinne halde’, dinkend aan vanmorge. We dóchte aan ós kleindochter, wao van we ut sterke vermoede hebbe det ut vanmorge unne doeëdgewoène duchtige kater had. Jao, kleinkinder waere ouk groeët en net wie met ós eige kinder zulle we die op un gegaeve moment mótte loslaote. Allein wannièr?
‘We zièn zoeë wièd’, zaet oma hièl cryptisch as we thoès aankómme. En nao dae Chinees en un blikske beer lig ik kepot muùg lank-oèt op de bank. Ik kièk met un schuùns oug naeve mich en zeen det ik neet allein bin. Mien maedje haet de uigskes toe en ik veul mich inens hièl gelökkig.

Oma en opa nao Apeheul, meschiens waal de allerletste kièr.