vrijdag 14 juli 2017

Bliërick kleurde dónker roeëd [1702]

daerenboven twee en seventich schepen tot transport van de siecken gequetste

Wat zien we toch trots det de kóntoere van ut fort Sint Michiel eindelik weer baove de grónd oèt kómme. Idderein is bliej det ut Fort weer ein stökske van zien alde glorie truuk krièg. Maar detzelfde Fort druueg ouk un dónker roeëje historie met zich mei en die is neet altièd roeëskleurig. As me wis det dae grónd, dae ze noow veurzichtig aafgrave, doordrenk is met ut blood van hónderde aafgeslachte soldaote! Dink dao ouk ens aan as ge naor die more kièk! 
Ik help óch ein bietje op waeg en neem óch mei naor 18 september 1702, toen zón 700 Franse en 260 Staatse soldaote ut laeve lete op ut Fort. Laes ut veural ens röstig door oèt respek veur die jónge manne. Iërs kump ut verslaag te velde, dan hoe ein nunke ut belaefde vanaf de Venlose kant en tenslotte wie miene veurvader ut militaire transport euver de Maas regelde.
’t Waas zoeë-wie-zoeë al ein verschrikkelik rot jaor in 1702, d’r heersde dysenterie. Ein zoeë geneumde amoebendysenterie, diarree met bloòd, en hièl gevrees as de roeëije loup. In Bliërick woorte normaal gemiddeld nog gen 10 minse begrave, in 1702 ware det d’r 53. In Venlo waas ut nog erger, 10% van de minse (518 zièn geregistreerd) euverleje aan dae roeëije loup. De epidemie had twieëje oorzake. In 1701 had eine körkdruuege zomer en brach dus weinig opbrings van ut langk. Met as gevolg in de winter weinig te bikkesemente, wat de minse hièl erg bevattelik en zwaak makde. Daor kwaam nog ens beej die groëte troepe-verplaatsinge met allemaol die vraemde soldaote, die beej de minse woorte ingekwartierd. En de roeëije loup stónd ouk bekind as de reizigersdiarree, dus dan weit ge ut waal.
Ut beleg van Venlo in 1702 met de stellinge
Maar d’n élend begós allemaol in 1701, d’r waas genne erfopvolger, de Spaanse Successieoorlog brook oèt. Keuning Karel II van Spanje had Filips van Anjou tot troonopvolger beneump en neet idderein waas ut daormei ins. De taegestanders reurde zich. De Franse troepe verstevigde eure greep op de staej Remund, Geldere en Venlo. Ein alliantie van Ingeland, de Republiek der Verenigde Nederlanden en de keizer van ut Heilige Romeinse rièk verklaorde de Frans-Spaanse keuning d’n oorlog. Dees alliantie veroverde, onder leiding van John Churchill, de hertog van Marlborough, ièrs ‘t Land van Kessel, daornao Wièrt en toen waas Venlo aan de beurt. D’n hertog van Marlborough waas gevrees en gehaat, hae woort gewoèn Malbroek geneump, bleef op aafstand en de Prins van Nassau-Saarbruk goof de commando’s beej ut kómmende beleg van Venlo.
De Spaanse aanvoerder Domingo Fernandino de Amensaga waas in 1695 gouverneur van ‘t Fort Royal van Sint-Michiel bi Venle. Binne Venlo en ut fort Sint Michiel loge in 1701 zes battaljons vootknechte en twieëje eskadrons ruiters te paerd ónder de Graaf van Varo en de Majoor Generaal de l’Abadie. D’r stónde in totaal 160 kenónne en 30 mortiere opgesteld.
De Prins van Nassau-Saarbruk belegerde op 29 augustus 1702 met un vleegend leger Venlo met 32 battaljons vootknechten en 36 eskadrons te paerd. Aan d’n Bliërickse kant gebeurde det ónder leiding van Jacob van Wassenaar baron van Obdam, en aan de andere kant van de Maas door Johan Diederik baron van Heiden met zien Pruusse ruiters. Un bietje veurzichtig geschat stónde zón schaemele 3000 man taegeneuver ein euvermach van 20.000 man. Malbroek haolde 4 september veldeuverste en artillerist Menno van Coehoorn naor Bliërick um un aanvalsplan te make. Dae brach ouk nog ens 64 groeëte kenonne, 24 mortiere of hauwitzers mei oèt Grave en nog hièl vuuel van die kleine mortiere. Die vormde metein twieëje bruggehoofde in Bliërick en begóste met takkebosse verschansinge te make. Dae zelfde nach woort Bliérick gebómbardeerd met brandbómme en granate. Veural de huues aan de rand van ut dörp ginge gans op in de vlamme. Ouk de kerk waas de pineut. En as of det neet genóg waas, jadde Ingelse soldaote bijna alle muibels en ornamente weg oèt de kerk. De Bliërickse minse meuste zich weer ens oèt de veut make. Alhoewel Venlo 29 augustus al waas umsingeld, begós van Coehoorn pas op 11 september met de loupgrave en ut opstelle van de batterieje. Hae deej det hièl slum, zónder óntdek te waere en zónder det d’r ouk maar eine gewónde veel. 
De kriègsraod besloot um d’n 18de september um zes oor saoves ut fort Sint Michiel aan twieëje kante aan te valle. Ut aanstaeke van un vaetje buskroèt waas ut sein toet d’n aanval en gelièk äöpende de batterieje ut veur op ut fort. D’n ingelse generaal-majoèr Lord John Cutts zóch zich vanaaf de Bliërickse kant unne waeg tösse un punt van ein bastion en ein ravelijn (boètewerk van ut fort). En ónder aanvoering van de Prins Leopold I van Anhalt vele ze gelièk aan de andere kant aan. D’r ontstónd ein verschrikkelijk gevech. Bómme, loeëje keugel en granate vlege haer en truuk euver de more van ut Fort. En wie d’r ein gaat waas klauterde de soldaote euver de palissades, de more en un vreselijke slachting begint. Ein-op-ein gevechte met pieke en sabels, Van de 900 Franse soldaote weite zich volges euverlevering tösse de 12 en 80 manschappe met buuetjes de Venlose kant te bereike. Nog ens 30 wuuerd krijgsgevange gemak. De res störf op ’t Fort. Aan de kant van de alliantie valle 260 doeëje en 70 gewónde. Ut gekerm en geschrièf waas kilomaeters wièd te hure.
De Prins van Nassau-Saarbruk hergroepeert zien troepe ónder eur vaandels, en rich de trómpe van de kenonne op Venlo. De res van de nach wachte ze de reaksie aaf oët de stad. Maar daor zit de schrik d’r ouk good in. Menno van Coehoorn verdöbbelt ut aantal kenonne op de stad en schuut aanhaldend de nuuedige salvo’s af. Maar door ein toeval velt de stad al hièl flot de 23ste september. Eigelik waas det neet zoeë geplend. Maar de Prins van Nassau-Saarbruk woel allein maar de euverwinning van de geallieerde in Landau (Elzas) viere. Hae leet zien manschappe in slagorde dreej kièr eur gewaere losbrande. Ouk alle geschut en mortiere móchte eur keugel en granate dreej kièr op de stad oètbrake. Die van Venlo dóchte det de definitieve storm op de stad begós! De graaf van Varo en l’Abadie lete op de Venlose stadsmoor de tróm reure, as teiken van euvergave. Maar de vierende geallieerde hadde det neet door en gove ein volgend salvo op de stad. Die van Venlo lete de trómme nog harder reure en stoke de witte vaandels op. De stad goof zich euver, en de Franse vertrokke met de stert tösse de bein en óntrolde vaandelen de stad oèt.
Trans-Cedron kloëster met links de Remundse paort

Ut twieëjde verhaol is van ein ónbekind gebleve zuster van ‘t kloëster Trans-Cedron, zeej schrief ein ouggetuige-verslaag. Ut kloëster van de zusters Annunciaten waas ein omvangrièk complex, dat met de achterkant grensde aan de zuidelijke vestingwal en stónd haoks op de Niejstraot, tösse de latere Spoarstraot en de Remundsepaort. Trans-Cedron beteikent euveriges letterlik vertaald euver-de-baek. Ik heb ut un bietje laesbaar gemak, maar neem óch röstig d’n tièd en laef mei met det nunke. Wie daor in ’t kloëster de veurraod woord opgebouwd, d’n inbreuk op ut slot-laeve, de vallende bómme van de Bliërickse kant, ut gekerm van d’n euverkant van de Maas en ut aafbrande van ut kloëster. De zuster vertelt:
Int Jaer 1701 syn de franse garnisoenen in Brabant gecomen en voorts in Gelderlant; den 20 April is eenen commissaris van de fransen gecomen en heeft onse zolders gesien om die met meel en graenen te belasten, waer wy seer bedroeft om waeren om het gedurich slodt brecken (’t waas un geslaote kloëster); daeren tusschen waeren de bedienders van des conninx magecijn gecomen tot ons groot gevoelen, en brochten eenen grooten last van graen in ons capittelhuijs (gebedsruimte) soo dat dien pant daer voor oock vol was dat wij geen processie oft cruijswegh gaen en costden en dat wiert alle 14 dagh oft 3 weeken gekeert (blièkbaar lepe de nunkes iddere 2-3 waeke de kruutswaeg). Als wanneer wij dan saegen den heelen schoonen pant soo bedorven en die costelijcke glasen van het stof soo bedorven bedroefden ons seer, och arm en voorsaghden nidt watter volgen souwe; weynigen tijd daer naer quaem dan den commiss(arius) en brochten menichte saecken (zakken) met meel 2 panden vol en dat was gedurig uijt en in te loopen soo dat men heel dagh aen het kerckslodt mochte wesen, dat dien commissarius qualijck wilde lijden en seijde dat wij onsen tijt bij hem nidt en behoefden te verslijten, daernaer quaemen dan noch en leijden het werckhuijs oock vol terwe (tarwe) soo dat de h. gemeijnten (kloëstergemeinschap) het werckhuijs inde naijcamer moste gaen houden. Voor wenige daghen doen gongen al de heele h.gemeijnten boven op dormter (kloëstervertrek, slaopzaal) die men het welfsel (gewelf) noemden boven het sieckhuijs, daer naer hebben se het graen comen bringen onder inde kerck daer wij seer droef om waeren to meer datse eerst gewit was met onsen choor, ende alse dat quamen om keeren was den stof soo groot dat al was het oock met plancken afgemaeckt en costen nidt duren van den stof en al watter was bedierf en als wij 's nachtst to mettenen (nachtelik gebed) quaemen waer om te versticken van stanck en reuck van al het cooren dat hier verdoft was, het welcken soo bleve continuieren tot naer paeschen int iaer 1702. Als het dan inden Maij begonst den roep to comen dat de stadt belegert soude worden ende men wiste nidt wij, dan quaemen nu en dan al eenige niuule maaren (nieje berichte), dat het de Hollanders en Brandeborgers (Pruissen) souden doen gelyck geschieden; doen de Francen dat vernomen hadden, hebben alle de saecken met meel comen uijthaelen ende noch weijnig in de kerck laeten liggen, daer wij oock noch wat van. Int leste van Augusti van dat iaer hebben se eerst de schans belegert van welcke wij de bollen en bommen saghen vliegen dat durde soo 3 weeken, doen wirt de schans stormender hant ingenomen dat dan schrickelijck schreeuwen en lamenteeren (kermen, weeklagen) was, dat de susters het hert beefden van schrick en vreese. Naer dat dan de schans over was (’t Fort waas verlaore) hebben sij de canons geset tusschen Blerick ende schans recht op ons clooster, doen hebben wij al wat men coste af bringen in den kelder gedraghen en oock den parteijen refter (aetzaal) opgegraven ende alles midt kisten daer in gedaen, eenige ornamenten af gehalden die het beste waren ende het silverwerck van de kerck. Ende onder den steenen trap aenden choor hadden wij de witte mantels der droeve moeder Godts met de reliquien de choorboecken en ander dingen gesalveert (in veiligheid gebrach) ende noch veel ander dingen inden kelder bewaert, ende doen veel ander dingen inden kelder bewaert, ende doen hebben se den refter gevult met schansen (verdedigingswerken) en aerde soo hoogh als de banken sijn en doen gongen wij inden pant aende krankhuise ten ende de buijten susters quaemen alle daghen mit eten. 
In de stadt regneerde (heerste) seer den loop (epidemie de roeëije loup) ende int clooster waeren oock verscheijden daer aen vast en besmet, maer den 6 7ber (6 september) stierf daer een suster af en dan wasser een leeke suster onder den h.olie noch seer sieck van, daer en tusschen quamter een groote dierte (schaarste), dat men voor een ei eenen schillingh moeste betaelen dat ons armoede nidt toe en liet, en wij en hadden geen bier meer ende en costen oock nidt gemaelen crijgen, mits de stadt al geblockeert was, soo dat de Eerw(aarde) moeder ons seijde dat wij water souden moeten drinken dat ons al seer droef was om hooren, want er al veel qualijck van de gemelde sieckte waeren, men vont dan gelegentheijt om 3 malder gemaelen to crijgen op den rosmeulen (molen aangedreven door paarden) waer men wel 2 Rixdaelder van betaelen moeste, ende daer brouwden sij 18 tonnen bier af, het is to dincken wat cracht daer in was. Om dat se dan somtijts al een canon schooten soo quaem een vliegen door het backhuijs tot aan het ganctken van de keucken, die den raem van de d(e)ure en de mure een stuck weg naem, daer een suster seer naer bij was int perijckel (gevaarlijke toestand), doen quaemen noch oock al van het doeven berghsken eenen canon door het glas boven op den choor omtrent het oxael (balkón veur ‘t zangkoèr) over het hooft van een suster tot den h. cas van de reliquien nidt sonder perijckel, waer van sij well gealtereert (ontsteld) was, soo dat wij doen alles af deden ende in het capittelhuijs onse Lieve vrouwe indt alle die schoon schilderijen droeghen, en gerst en malt ende het weerdig hooft van Sr. Agnes Mari van Amstenradt was daer oock, ende het cooren ende een goede provicie van terwe hadden wij op het werckhuijs door den zolder ende door den ( . . . . . ) laeten af loopen, onsen pachter had het sijn daer oock bij, soo datter wel samen over hondert malder verbrant waeren. De h. gemeijnte dan begonsten oock to vreesen, mits de batterijen altemael recht op ons clooster en kerck van de viant to Blerick gemaeckt wierden hebben altemael hun bedden soo inden pant voor het capittelhuijs gedragen een deel int werckhuijs, en hebben daer gebleven tot den 21 September als wanneer sij quaemen seggen dat de stadt belegert soude worden, waarom wij dan des snachts 2 uren altemael int sieckhuijs gongen misse hooren en communiceeren, maer den 22sten September als de belegeringe geschieden soude, waeren wael 9 susters savonts bij hun ouders ende vrinden uijt het slot gegaen uijt groote vreese en ancx, want het was geseijt dat se te ses uren souden beginnen te schieten, maer daer was eenen soo dicken nevel gecomen datse de stadt niet sien en costen en oversulcx moesten wachten wel tot 10 uren inden dagh, en doen onder het pretext (veurwindsel) van de victorie van Landouw (Landau) so begoesten doen soo vehement (heftig) te schieten met gloijende kogels en overvlodige bommen tot dri reijsen toe, t' is te noteeren dat de Eerw(aarde) pater Marcus Ingelwegh bichtvader quaem de heel gemeijnten uijt het slodt haelen het welck met soo ( . . . . ) ind droefheijt geschiede dat niet en is te beschrijven, soo dat den Eerw(aarde) pater het op de gehoorsaemheijt moeste gebieden altemael naer het convent (klooster) van de Eerw(aarde) paters te gaen, en doen waerender noch hier en daer inden kelder, soo als men bij een quaem al de susters ( . . . . ) noch altemael int clooster waeren, ende de leeke susters waeren ook seer trouw om al toe te sien, maer och arm het was al te vergeefs, soo dat se quaemen seggen, dat de Eerw(aarde) moeder liet gebieden dat wij altemael souden naar convent comen. De werelijcke menschen (burgers) waeren in de kerck om hun te salveren, maer doense hoorde dat al de batterie op ons clooster waeren gekeert gongen van selver weeh (weg), men schoodt dan soo overvloedige bommen en gloijende bollen dattet int cleijn sieck huijs boven int brant quaem, soo wasser een suster noch int sieckhuijs seer miserabel van de florecijn (jicht) dat niet ( . . . . ) gebruijck en hadde; het vier (vuur) dan al comende boven op het sieckhuus heeft de suster, die de siecken diende, die suster op beijde haer arme opgenomen en inden kelder gedragen, alwaer noch een leeke suster oock was te vooren gebracht die den h.olie hadde, doen sijn der 2 mans gecomen die die siecke suster naer het convent hebben gedraegen ende de leeke suster is naer wenige daghen daer gestorven ende inde paterskerck begraven; doen quaemen die mans een suster tegen op de straet en seijde wij hebben de siecke susters naer het clooster gedragen, wij gaen oock de simpele haelen, ende eijlas en sij en costen daer nidt bij comen, want den brant was alsoo sterck en den damp soo groot dat de suster van de eene onnosele meijnden haer suster te gaen helpen maer was selver int perijckel van te versmachten door den geweldighen damp, soo dat die 2 arme schaepen daer onnosel verschmacht ende verbrant soo datter weijnige gebeente gevonden sijn die inde grasplain (kerkhaof) behoorlijck begraven sijn. Doen liet de Eerw(aarde) Mo(eder) bevelen dat wij altemael uijt het clooster naer het convent souden comen die noch int slodt waeren, en doen d'een en d'ander op de straet was en wisten geenen weg waer het convent te vinden was, ende de heele straet was sonder menschen om het perijkel van bommen en het clooster branden al, soo dat seer droevich om sien was, en doen quaemen die borgers van alle kanten om te helpen datse oock al haest vermoijt waeren, waerom de heeren moesten laeten om roepen tot hulpen en bystandt want door ons ongeluck bleve de stadt behouden, anders soude de heel stadt wel bedorven syn worden. Al het clooster ende kerck is dan altemael verbrant; het buijten sustersquartir met het spreekhuijs ( . . . . ) backhuijs en brauwhuijs en stallinge sijn blijven staen, daer hebben hun dan noch eenige religieusen gelogeert soo nonnekens als wercksusters buijten en binnen, en die int convent waeren sijn daer gebleven tot dat pater provincial is comen omtrent 14 daghen, denwelcken doen quaem ordonneeren soo datter 15 sijn gesonden inde cloosters van ons orden in Brabant en die tot Thinnen was is met haer suster naert verloop van 2 jaeren tot Bruggen in Vlaanderen gegaen, die hun daer begeeren to houden voor hun leven lanck, ende daer sijnder 4 naer Hollant gegaen om almosse; den sesden October en 2 quaemen 8 dagh naer alderheijligen wederom en d'ander twee op onse Li(eve) vrouwe conceptio, watse gecregen hebben sal op sijn order stellen.
Ut derde verhaol is kort en blief in de femilie. Binne det oorlogsgeweld verzörgde miene stamvader Franciscus Wiliquine Titulaer met gevaor veur eige laeve ut transport euver de Maas. Ónder andere ouk met 72 schepe met gewónde soldaote van de alliantie. In ein akte van 21 december 1702 in Mestreech probeert hae nog vergoeding te kriège:
Op heden compareerde voor mij notaris binnen Maestricht residerende in presentie der geloofwaerdige getuijge naergecompt den eersamen Francis Tutteler borger en schipper tot Venlo, Thomas van Laven, Gille l'Archiducq borgers ende schippers alhier, dewelck same derhant en jeder int particulier op hunne manne waerheit in plaetse van eede ter requisitie van sr Matthij du Bien borger en coopman deser stadt hebben verclaert en geattesteert gelijck sij sijn doende crachte deses waer ende waerachtig te wesen.
Hoe dat den requirant heeft gelevert tot slants dienste vijfthien schepen met broot van de Grave tot Venlo mitsgaders twee schepen met broot vant gebroke slot tot Buggenum vier, van Venlo tot Buggenum vier, van de Graaf tot Luyck één, van Venlo tot Luyck oock een schep met broot, maekende t'saemen ses en twintich schepen, daer beneffens acht schepen met fascijnen (takkebosse), soo vant gebroke slot tot Asselt, van Blerick tot Asselt als van Tegelen tot Asselt, daerenboven twee en seventich schepen tot transport van de siecken gequetste der geallieerde trouppen met hunne bagagie alsmeede Franse gevangene met hunne bagagie als andersins, te weten van Venlo totte Grave thien schepen, van Venlo tot Sint Andries seve schepen, van Venlo tot den Bosch twee, vant gebroke slot tot de Graeff twee, van Remond tot Sint Andries vier, van Venlo tot Mook één, van Buggenum tot de Graeff twee, van Luyck tot Maestricht negen, van Luyck tot de Graeff vijf, van Luyck tot Ruremonde twee, van Luyck tot Sint Andries thien, van Luyck tot Vaemens, van Maestricht tot Mook één, en tot Dordrecht één, van de Graeff tot Venlo drij, van de Grave tot Ruremonde één, en van Maestricht totte Graeff één, sesentwintich schepen tot de brugge van Mook op welcke sijn geweest seventhien mannen ten tijde van een en dertig daegen, voorders verclaeren de voornoemde attestanten oock bij een present te sijn geweest boven het gene voorschreven is gespecifieert dat tot het afbreng der voorse brugponten te sijn geweest ende gebruyck achttien koppele peerden daerbij sijnde negen peerde drijvers dewelcke vier dagen met de brugponten ende de voornoemde seventien mannen onderwegen sijn geweest van Mook tot Venlo, presenterende voornoemde attestanten dese hunne verclaringhe vant gene voorschreven is als bij ende present te sijn geweest, onder solemnele ede toties quoties ende principalick des versocht sijnde voor alle heren richteren en hoven.

Nao ut schriève van dit verhaol bin ik zelf nog ens naor ’t Fort gefiets en effe gaon zitte op det meurke aan de Maas. Ik deej de ouge toe en huurde die hónderde bómme en granate op-en-neer euver de Maas, ut gekerm van zón 1000 kreperende soldaote. Ik deej de ouge aop en zoog ut brandende kloëster aan d’n euverkant en in de vaerte waas van ós Bliërick neet mièr euver as ein paar huipkes roukende as. En Malbroek trok wiejer richting Remund, alles wat hae neet kós mei neme woort plat gebrand. Nog altièd wuuerd op plaatse langs de Maas dae zelfde Malbroek idder jaor in de vorm van ein stroeëje póp veur ein plaatselik gerech veroordeild en verbrand!! In Bliërick verbörde ze tot veur 100 jaor Bacchus op aswoensdig! Of det ouk wat te make had met dae Malbroek? Jaomer det we det neet mièr gedinke.

Ik fiets truuk naor hoès en dóch aan wat ze mich vurrige waek nog zeije: ‘Gek, tot in Bliërick zoeë weinig historische pande zien bewaard!’. Nou, det is nogal klook, en geej weit noow ouk waorum . . .