Gewichwerpe

Meschiens waal de groeëtste hobbie van mich is gewichwerpe. Eigelik is det zoeë óngevaer ut zellefde as kogelslingere, allein ietskes anders. De kogel is ens zoeë zwaor en d’n draod van ‘ne maeter is vervange door un paar kettingschakels. Ut is ouk un stök lestiger en zwaorder, en det is um net ut ketje waorum ik daor zoeë kepot van bin. De techniek kump zich hiél presiès, en de mós d’r lómp sterk veur zièn. En die mich kinne, zulle det noow metein begrièpe. Geregeld gaon ik un eurke det zwaore ièzer van mich aafgoeïje op ut industrieterrein beej Scheute Glaas. Geweldig, de bis boète en de kins effe alle agressie van dich aafgoeïje. Det meuste mièr minse doon. Tuurlik gaon baove de 70 de jaore telle, en waere de aafstande idder jaor un bietje minder.

As ik mich dao staon te kwaele, dan stop d’r waal ens unne auto of emus op de fiets. De meiste kièke efkes, maar hebbe ut al gauw gezeen. Gewoèn unne aldere mins dae zónne kogel wegsmiet, en dae weer sjokkend geit ophaole. Ut enige wat opvelt is ut trekke met zien rechter bein. Sóms zeen ik ze met de kop schödde en dinke: ‘Waat unne oètslover’. Maar die weite dan weer neet, det ik train met un missie: ‘Kampioen waere en ut Nederlands recórd aanscherpe’. En det bereik se allein met hard werke en ut idders kièr weer opniej ein bietje baeter probere te doon. En as mien rotte kneen ut toelaote, dan waer ik zeker weer kampioen. Zellefs heb ik vurrig jaor ut Nederlands recórd twieje kièr verbaeterd, det steit noow op 16.53 maeter. En det zal en mót baove de 17 maeter waere, mót kinne, beej Scheute Glaas is ut al gelök.

Alweer un tiedje geleje stopde unne aldere mins in zón 45-kilomaeter-uiteke. Hae dreijde ut raempke aop en stook zich un sigretje aan. En idders kièr as ik dae zwaore bums wegsmeet, hoosde dae mins. Ut góng mich wat op de zenuwe werke, de konsentreers dich op diene kogel, en de lets ouk ónbewus op of dae klojo weer hoos. Wie ut mich haos d’n babbelaer oèthóng vruueg dae mich ouk nag:
‘Wat bis dich eigelik aan ut doon?’. Ik dóch nog det zuuet dae stómme achtereuver toch, maar ik bleef netjes:
‘Ik bin de grónd aan ut aantraeje!’, maar verdómp, dao hoosde hae weer:
‘Nae . . wat is det veur ein dingk was se daor weg smiets?’.
‘Oahh, de meins dit’, en ik höfde miene kogel op, ‘det is mien pensioen!’.
Ik hoord um noow twieje kièr hooste, dus ik veulde aan mien water det ik wat meus toelichte:

‘Det is mien pensioen, ik heb d'r mien hièle laeve mien bes veur gedaon, maar ut wuuerd idder jaor un bietje minder!’.

Mien pièpelökskes

Mien vader en moder ware ’t altièd met-ein ins, det ware twieje hand op eine boèk. Behalve euver mien pièpelökskes, daor dóchte ze toch verschillend euver. Ós mam waas kepot van mien moèij vallende krölkes en douwde ze geregeld hièl gruuets ein bietje op met twieje hand. Ze keek mich daobeej hièl leef aan. Maar ózze pap woel gaer ‘ne jóng van mich make, en woel mich mei loekse naor Lewie Crompvoets de kapper um mich ein jóngesköspke te laote knippe. En ik zoot tösse die twieje veure in, maar det makde mich gaar niks oèt. Sterker nog, ik waas mich det neet bewus, det hebbe ze mich pas vuuel later verteld.

Maar ós mam woel waal iërs ’n foto van ós laote make, natuurlik um mien pièpelökskes te laote verièuwige. Weej hadde thoès gen fototoestel. Noow grièpe ze zich de ‘smartphone’ en make van alle kante digitale plaetjes. D’r heuf gen rölke in, dus ’n paar mièr of minder kós toch niks. Vruueger, en ik praot noow euver 1949, góng det gans anders. Let maar ens op. Ós Mieke, ós Fien en ik-zei-de-gek móste iërs in de kuuep, duchtig de haor gewasse met Schwartzkopf en de res van de liefkes met Sunlight-zeip. De twieje vrouwluuj krege vlechjes in de haor, en die woorte keurig vas gezatte met groëte gestreke strikskes. Ik zoot mich det te beklotse, want ik moch neet mièr bewaege en al gaar neet naor boète. Toen kwaam ik aan de beurt, ós mam keimde mich netjes de häörkes en knipde miene pónnie vlièmscherp en rech wie naeve unne lineaal. Mien zuskes krege de sóndigse kledjes aan, en ik woort in mien bretèlbukske gehese. Ós Mam deej twieje stappe truuk en beklotsde ós ens good. Ze straalde van oèr-tot-oèr, zoeë gruuets waas ze op eur jóngste kroës.

En toen gónge we same op paad nao Koopal in ’t dörp. Ós mam heel mich stevig vas, bang det ik wegleep. Want dit waas gaar niks veur mich, ik heel van boète kuite, mich vettig make en van lekker aete. Det in de ploèij zitte vónd ik verschrikkelik. En as ik noow good naor die foto kièk, dan kin ik det ouk van mien gezich aaflaeze. We loupe de Kloësterstraot aaf en beej Koopal naor binne. We mótte effe wachte, en effe later waere we door zón vale gerdièn naor achter begeleid. Dae fotograaf lachde wat euverdreve vrintelik naor ós, maar daor trap Jantje neet in! We móste met ós dreeje op ’n hard benkske gaon zitte, zoeë doèn meugelik beejein. Ós mam controleerde de vlechjes nog maar ens van mien zuskes. Mien bretèls woorte nog effe rech gestreke, en ze douwde mien pièpelökskes nog ’n bietje umhoëg.

‘Nog wat doènder beejein gaon zitte’, zag dae smieg met zien lachende smoel, en hae kwaam nao ós toe. ‘Nog doènder’, en hae douwde miene linkerschouwer veur ós Mieke. En de linkerschouwer van ós Mieke veur ós Fien. En hae leep wat euverdreve flot truuk naor ziene foto-camera. ‘En noow effe lache naor ’t veugelke’, zag dae gladjanus en stook zien linkerhand umhoëg. En bewoog daorbeej zien vingers wat op-en-neer. Hae drökde aaf, maar waas neet content. ‘Laot ze ens effe wat vrintelikker kièke’, zag hae taege ós mam. Maar die stónd allein maar gruuets te kièke. Allein ós Fien had ’t begrepe en lachde ’n bietje geniepig wie ’t det thoès ouk zoeë good kós.

En zoeë óntstónd de foto die geej heej baove zeet. ’t Waas ouk gelièk de letste met mien moèije pièpelökskes. Want wie de foto klaor waas en ein moèij plaetske op de schouwmantel had gekrege, toen waas ózze pap ’t zat. Ik mós met naor Lewie Crompvoets. Maar neet veurdet ós mam mich met traone in de ouge ein paar pièpelökskes had aafgeknip.

Hièl vuuel jaore later haolde ós mam op unne gooje kièr ein bleke trummelke oèt d’n dressoir. Ze makde ’t hièl veurzichtig aop en pakde ein doorzichtig täötje d’r oèt. Ze heel ’t taege ’t leech en we keke same naor ein paar van die gold-blónde pièpelökskes. ‘Die ware van dich’, zag ze hièl gruuets, ‘wat hads dich vruueger prachtige pièpelökskes’.

Ze zuchde ens deep en ik zoog ein traon.

Ouk un bietje vaderdaàg

We zitte lekker in de luwte met de uigskes toe te geniete van ut veurjaors-zunke. Ik doon de ouge aop en kièk taege d’n achterkant van ózze pap ziene fiets aan. Dae zuùt d’r eigelik nog bes good oèt, vruùger hadde ze nog ech degelik chroomwerk, ut blink zelfs nog. En toch steit pap ziene fiets noow alweer 38 jaor boète beej ós op de plaats, en we doon d’r verder hièlemaol niks mei. Hae wuuërd neet gepoets, neet gebroek, zelfs de bendjes waere neet mièr opgepómp. In waer en wind steit hae maar te staon, in raegen en snieje, in kelt en noow lekker in ut zunke. Ózze pap is al haos 39 jaor doèd, ik waas d’n aldste zoon en moch ziene fiets mei neme. Intösse zien we alweer twièje kiër verhoès, maar de fiets dae verhoès gewoèn met. Ik kin d’r maar gen aafstand van doon. Maar ja, ut is waal ózze pap ziene fiets.

Begin augustus 1980 is pap gestorve aan de visvièver in Grubbevors. Hae zoot same met ziene vrind te visse. Net had hae nog unne schoène karper gevange, en ziene vrind vertelde ós wie ut gebeurd waas. Hièl gruuëts had ózze pap unne duchtige kammezäöl d’r oèt gesleip, ut ingelke veurzichtig verwijderd en tösse zien twièje hand truuk laote floepe in ut water. Daornao un niej bölke deig aan ut ingelke gedaon, en ‘ploep’ weer opniej ingegoeijd. Ózze pap had zich de hand gewasse, aan ziene vettige vis-handdook aafgevaeg en zich un sigretje aangestaoke. En metein daornao zoog hae ózze pap umvalle van zien stulke. Unne acute hert-stilstand, d’r waas niks mièr aan te doon. Unne baetere doèd kin se dich neet veurstelle. Sterker nog, we hadde um dökker hure zegge taege ós mam: ‘Tuut, maak dich maar gen dieke bein. As ik doèd gaon, den geit det flot, en aan ut water’. Hae kreeg presiès wat hae zich gewins had.

Allein veur ós waas ut ein verschrikkelik drama. Vuùls te jóngk met de 71 jaor ware weej um zoeë maar plotseling kwièt. De leefste en meis integere man dae ik oèijt gekind heb, miene pap. Rech veur de raap, met un vleugje cynische humor. Maar ut hak d’r behuùrlik in um zónder aafschièd dien vader te mótte verlere. Dae dich zoeë deerbaar waas! Ik zeg zoeë aaf-en-toe nog waal ens taege Marijke: ‘As ózze pap noow binne zoel kómme wandele, zuuj ik mich neet ens verschrikke maar gewoèn d’n draod kinne oppakke’. Gans anders as beej ós mam, waor we geleidelik aafschièd van hebbe kinne neme.

Daorum kin ik dae fiets maar neet wegdoon, de wets maar noèijt. En met de kersdaag kómme d’r idder jaor moèije lempkes in te hange. Maar kièk ens good nao dae fiets. Achter op d’n draeger had ózze pap zelf un plenkske gefiespernöld en mat zwart geverf. God, ik kan óch neet vertelle wie bliej ik daormei waas. Wie ik nog hièl klein waas, mós ik nog veur op de stang. Twieë hendjes aan ut stuur en dan schraeg op de stang met allebei de beinkes aan eine kant. As ik noow mei vaders met eur kiendjes zeen fietse, met zón euverdreve helmpke op d’n bums gedouwd. En dan in zón veurgevormp plestik fietsesteulke met 27 beveiliginge vasgemak aan stang en stuur. Weej hadde niks van det alles, weej zote gewoèn gedreijd op die harde rot stang. ‘Hald dich good vas’, zag miene pap. En as ik det good deej kwaam d’r achteraan: ‘Ein bietje minder meug ouk waal anders kin pap neet sture!!??’. Nou, waer daor maar ens wiès oèt as klein menke. En pièn aan dien kónt deej die rot stang! Beej elk gaetje in de waeg. En die ware d’r hièl wat in daen tièd. Maar klage deej ik noeëts, want ik waas zoeë bliej en gruuëts wie unne gek det ik met miene pap mei moch. Meistal saoves karpers vore in de Wassem, of in ut wiekènd visse beej de Staay of beej d’n Kaolentip. Maar wie ik te groeët woord veur op die stang, toen kwaam det plenkske achterop. En det zoot un stök comfortabeler kin ik óch smièze. Det zelfde zwarte plenkske det d’r noow wat gebarste oèt zuuet. En kièk noow ens wat lièger, naor twièje van die lange pinkes op de achter-as: ‘Twièje vootsteuntjes veur ózze Jan’.

En zoeë as ge kint laeze is de fiets gekoch beej Karel Kerp in Bliërick. Natuurlik, waor anders? Want Karel waas maar un minuutje loupe van beej ós vandaan. Door de Smeliënstraot, ut kerkplein euver en de waas d’r. Wae kint dae winkel nog op de Mezekampstraot nummer 8, achterum waas de werkplaats. Dae fiets van ózze pap det is unne degelikke MAGNEET, die make ze taegeswäördig neet mièr. En as ik mót schatte is dae zeker 65 jaor geleje gekoch.

Ózze pap is 40 jaor beej de Nedinsco gewaes as werkmeister in de dreijerie en fraeserie. Idderen daag ginge ze same op en neer naor de Meulesingel in de stad, altièd same met dae fiets. D’n directeur op die febriek waas Beusker, d’n Beus zagte ze daor taege. Wie ózze pap met pensioen ging met zien 65-ste deej d’n Beus nog ein biezónder aafschiedswäördje. Ut waas nog noeëts veurgekómme in de ganse historie van de Nedinsco det emus in al die jaore neet einen daag ‘wegens ziekte had verzuimd’. Wat waas ik toen gruuëts op mien vader, allein ós mam die greuzelde wat binnesmónds. Later huùrde ik waorum. As ózze pap hoeëge koorts had van de griep, dan ging hae toch werke. En wie hae verrekde van de pièn in de rök, mós ós mam um op dae fiets höffe. ‘Dae dink det hae neet gemis kin waere op zien werk’, zag ze toen.

Dae fiets haet trouwes un biezónder kenmerk. De kettingkas rammelt as se d’r met de stoep op of aaf riets. Aan det rammele van dae kettingkas hoorte weej smórges det ózze pap naor ut werk ging en saoves det hae weer thoès kwaam. Ik heb ut nog ens oèt geprobeerd, stuupke-op en stuupke-aaf. Maar hae duit ut neet mièr, hae is met pensioen.

Aan allemaol die dinger zoot ik te dinke wie ik un bietje zoot te luime in ut mei-zunke. Wat unne fiets neet allemaol los kin make. Toeën Hermans kós zoeë moeëj vertelle euver unne doèdgewoène stool. Maar euver ózze pap ziene fiets kin ik ein book schriève.

Kièk astebleef nog ens veur de allerletste kièr nao dae alde fiets, velt óch niks op? Effe hièl good kièke, baovenop is alles wat dóf gewaore door 38 jaor in waer en wind staon. Allein dae zaal, die blink nog altièd. Maar det kump umdet ik daor hièl dök euver strièk. Of um hièl ièrlik te zien, ik aai um geregeld.

Want ut is unne hièl biezóndere fiets veur mich, dus ik dink det ik um nog maar efkes laot staon. Misschien begrièp ge mich noow un bietje. Ik doon de uigskes weer toe, en geneet wiejer van ut mei-zunke.

#BliërickToo

Sef en Jaer treffe zich swerdes altièd op d’n hook van de Pepijnstraot en de Kloësterstraot. Neet in ’t wiekend, want dan hebbe ze wat angers te doon. Ze zien allebei al lang met pensioen. Sef haet beej de draodfebriek gewerk en kump met de voot oèt de Wieë, Jaer waas kómmiès beej de veiling en kump met de fiets oèt ’t Brook.

‘Heb se gisteraovend ouk naor Eva Jinek gekeke . . .’, begint Sef.

‘Dae lekkere póngel, met die vraogende uigskes en det wiebelvötje?’, Jaer geit zich schraeg op de stang van ziene fiets zitte en lek zich de lipkes aaf.

‘Scherpen Tienes, det bedoele ze noow met det geneuzel euver MeToo, det huurt zich neet! Pas maar op, de steis zoeë in de gezet'.

‘Óch jao, maar ik heb gister gekeke, ’t had zón lekker strak wit aope bloesje aan. En ’t duit ’t verrekkes good, baeter as dae kale! Ze hadde ’t euver de slaverniej gluif ik’, zuch Jaer en kiek de Kloësterstraot aaf.

‘Ik snap d’r de balle van’, geit Sef door, ‘is Sinterklaos net veurbeej en zit zich met zien zwarte Piete te verkneutere in ’t Spaans zunke! Die meuge nag effe beejein bliève. Beginne ze oèt dae zellefden hook te näöle euver ’t slaverniej-verleje’. D’r velt un inge stilte.

‘Nou ja’, zaet Jaer, ’erges hebbe ze toch waal geliëk, die veurelders van die minse zien door die Hollandse slave-drièvers oèt eur hutjes gehaold en verkóch aan die plantazje-halders. As bièste móste ze zich kepot poejakke op de katoenvelder . . . ‘.

‘En daor mótte ze 200 jaor later nog met eure luie reet van oètröste en ligge te lamentere det weej det schöld zien? Det zeen ik ech neet zitte, ze mótte veuroèt klotse en d’r wat van make.’

De zuues Jaer naodinke wie hae dit weer oèt d’n aek mót dreije: ‘Eigelik is ’t ouk weer zoeë det ze die Hollanders daor op mótte aanspraeke, want weej in Bliërick wóste toen van toète-noch-blaoze. Ós veurelders meuste knure op eur lepke grónd um de petatte en wortele binne te kriège veur de winter. Die hadde ’t ouk neet gemekkelik, en ouk-nag-ens veuroèt klotse naor unne winter langk wortelestamp aete? Det is ouk gen pretje.’ Maar Sef guuef gen sjoege en volg twieëje aldere vruiwkes die erm-aan-erm veurbeej loupe.

‘Maar um dao noow dan straotname veur te mótte verandere? Dao merke Jan Pieterszoon Coen, Michiel de Ruyter of Witte de Witt toch niks mièr van. Die hebbe zich toen ein good laeve aangedaon, en det dreijs se neet mièr truuk. Dus wae pakke ze daormei?’

Sef haet beej de draodfebriek gewerk en pak d’n draod weer op: ‘Nou, in Bliërick hebbe ze veur vuuel minder de straotname mótte verandere. Ózze pap haet zich daor zien laeve langk kepot aan geërgerd.’

‘Wie zoeë’, zaet Jaer ónschöldig, ‘in Bliërick waas toch gen slaverniej . . . ‘.

‘Naehae, maar wie ik dich zoog kómme aanfietse euver de Pepijnstraot, toen hoord’ik miene pap in mien uurkes fluustere: daor kump Jaer aan euver de Broekstraot’.

‘Waos dich aan dinks’, mómpelt Jaer, ‘det is toch allang vergaete en veurbeej’.

‘Det hads dich gedóch. In oktober 1940 hebbe ze mièr as 20 straote unne andere naam mótte gaeve van die van de andere kant van de majjum, umdet die in Venlo ouk al veurkwame. Ózze pap haet nog zoeë dök gezag: as ze ’t noow um-en-um gedaon heije. Maar nae, en ouk op ein hièl vervaelend moment. Want de Pruusse ware net binne gevalle, en de minse ware mónddoëd gemak. En as se mich vruuegs? Det is nog ein gräödje erger as slaverniej’.

D’r trippelt un huups bruudje met un kort rökske en hoeëge hekskes veurbeej, maar ’t duit Sef en Jaer niks. Eigelik hadde die twieë gisteraovend same aan taofel beej Eva mótte zitte. Sef veult det hae iets te wièd is gegaon, aait hièl leef euver de bel op ’t stuur van ziene kammeraod en geit door:

‘En d’n oorlog is neet ens zoeë lang veurbeej as die slaverniej. Maar meschien vind ik ‘t daorum waal de grutste kwats um daor straotname veur aan te gaon passe’.

Jaer veult det Sef ut wilt good make en wilt ziene vrind un bietje tegemoet kómme: ‘Wet se wat Sef? Ik zal dich vertelle! Weej Bliërickse, en zeker ós leve veurelders, hebbe gen fluit te make gehad met de slaverniej. Maar erger nag! Ouk weej hebbe verschrikkelik geleje van die Staatse Hollanders. Wie dök hebbe die, en de Spanjaarde, in ’t verleje neet Bliërick platgebörd? Alles weggejat, ’t vieje meigenaome en de minse verjaag.’  

Sef dink nao en dreunt op wat de Siem um geliërd haet op schoël: ‘Frederik Hendrik de stedendwinger, Prins Maurits, Willem de Zwiëger, hertog Alva, Graaf van Horne en zoeë wiejer . . . .’

Jaer schuut in de lach: ’Potnondedjuu Sef, as die daor baove in Holland die straotname wille verandere, dan kómme weej ouk in ’t gewaer. We hebbe d’r ouk nag waal un paar . . . .’

‘Zoeë is ’t Jaer, en dan nuuedige weej ós zelf oèt beej Eva ‘boebies’ Jinek aan taofel. Det wuuerd unne top-aovend’.

‘#BliërickToo . . . zeej straotname verandere, dan weej ouk in Bliërick’

‘Jaomer det we genne Venlosewaeg hebbe . . . ‘

‘Ho ho ho’, zaet Jaer, ‘we halde ’t netjes, maar we gaon d’r veur.’

‘Doon we, morge praote we wiejer. Ik stap ens op, we aete wortelestamp met braodwors tösse de middig’.

‘Lekker’, zaet Jaer, ‘maar weej lekker alderwets loukprut met gebakke hiëring’.

‘Hmmm, ’t water löp mich oèt de moel’.

‘Doot die in ’t Brook de groete’.

‘En kös dich det-van-dich in de Wieë’.

Worteletruuj un zuske van Malbroek?

Dinsdig 6 fibberwarie 2018  is alweer ‘t 44e Groët Gala Worteletruuj in ’t Raodhoès. Idder jaor krieg emus de Worteletruuj oètgereik, emus dae zich in Bliërick, in de umgaeving of landelik verdeenstelik haet gemak op un sociaal of maatschappelik gebied. Dit jaor wuuerd die toegekind aan de Bliërickse Herte. Maar waor kump die Worteletruuj eigelik vanaaf? Bekind is det Truujendaag d’n euvergangk markeert van de zittinge naor de boète-vastelaovend. Met vastelaovend is alles krangs um, en zoeë zien dónderdigs veur de vastelaovend de vrouwe hièlemaol de baas. En det geit wièd truuk naor de Middeliëuwe, wie ze zelfs veur eine daag ’t Regiment aanvoerde. Maar waorum wuuerd die dan dinsdigs weer verbörd? Ik doon ein poging!

We gaon truuk naor lang geleje, zoeë rónd 1900. ’t Is vastelaovesdinsdig, ’t is fiès kalt, Schellekes Naad steit deep in ziene vettige jas weggekraope zenewechtig veur zien kiètje aan de rand van de Kezelkoel. Die loog op ’t Nieborgs, ter huuegte wao noow de Burgemeister Clercxstraot begint. Schellekes Naad waas unne ónverzörgde zónderlinge mins, hae woènde op zichzelf in ein holtere kiètje wao die van ’t dörp de holtere verdómmenis taege zagte. Hae wis det straks de vastelaovend in de Kezelkoel woord aafgeslaote met ’t begrave en verbörre van Bacchus, det waas al jaore zoeë. Jao, en dan mós hae good op zien kiètje passe, det ’t neet in de fik góng.

Eindelik, ’t woort al duuster, dao kwame ze aan. De veurbaejer veurop en d’r achter aan ein paerd-en-ker met un stroeëije póp d’r baovenop. Die póp meus Bacchus veurstelle. Nouw, ’t waas mièr unne oèt de klute gewasse aangepóngelde vogelverschrikker. En daor weer achter lepe die vastelaovesgekke van ut dörp. De veurbaejer droog unne groëte roëzekrans, gemak van ein touw waor ze kleine petatte aan gerege heije. Bacchus waas wie-me-zaet de God van alles wet ónder de körk zit, en dus ouk wat in ’t beervaat zoot. In un lange riej trokke die van ’t dörp naor de Kezelkoel woeë Bacchus aan de wörm zuuj waere gegaeve. En Schellekes Naad um kneep veur d’n aafloup. De volgende klaagzang woort d'r door de veurbaejer gezónge: ‘Bacchus, Bacchus, lieëlik bieës, haet zich kepot gezaope aan 't beer. Woeë zulle we um begrave?’. En die van ’t dörp antwaorde um op unne zengerige toeën: ‘In de kitselekoel, in de kitselekoel, in de kitselekoel . . .’ . Daormei waas Bacchus veroordeild um van ’t tonièl te verdwiène, de vastelaovend waas veurbeej.

Meschien neet zoeë lang geleje, ut waas rónd 1960. Vastelaovesdinsdig, ik meug met miene pap gaon kièke naor ut Worteletruuj verbörre, aan de Staaywaeg naeve de Maas geit ’t gebeure. Ein stroeëije póp, aangekleijd wie un greun-oranje Truuj woord in ut graas verbört. Onder de treurige toëne van ‘Straks is 't weer Aswoensdig’ wuurt de Truuj in de hens gestaoke door d'n Höegheid en zien adjudante. Worteletruuj is in Bliërick ein symboolfiguur en beschermvrouwe van de vastelaovend, maar waorum die verbört mót waere? Van Bacchus kós ik mich det veurstelle!

Maar waor haole ze det vanaaf? Wie kómme ze d’r op um in Bliërick op vastelaovesdinsdag un póp te verbörre ónder ’t speùle van treurige klanke? En wat bliek, op mièr van die plaatse in ’t Maasdal en zelfs daor boète gebeurt ouk zoeë iets biezónders.

We beginne in Remund. Daor wuuerd de vastelaovend idder jaor aafgeslaote met ’t zoeë geneumde Bacchus driève. Wies in de 19de ieëuw smete ze ein stroeëije póp van de Steine Brök euver de Roer in ’t water. De euverlevering woel det dees tradisie truuk geit naor ’t Romeinse lentefiès en ’t Germaanse offerfiès!? Ein van de euvergeleverde Romeinse elemente waas de verièring van Bacchus, de god van de wièn en de drónkeschap. Maar helaas bliek det neet waor, want ’t Bacchus-driève is rónd 1700 begós. En vanaaf 1948 haet Remund dees tradisie weer in ière hersteld.

Maar 70 kilomaeter verderop in Gulick (D) hebbe ze ouk ein tradisie van maar leefs mièr as dreej ieëuwe langk. Daor kinne ze de Lazarus Strohmannus, dae op Veilchendienstag door de stad mót trekke. Hae wuuerd op ziene toch door de stad door de luuj oètgescholde veur van alles en nog wat. Op die manier mót Lazarus boete veur de zónde van de minse en mót hae de schöld op zich neme. En verdómp, snachs wuuerd hae ónder ut weejklage van ut volk in de Roer gekieperd. Gelièkertièd is d’r dan ouk groët veurwerk.

Ouk boète Limburg zeen we det de vastelaovend op plaatse in Gelderland traditioneel afgeslaote wuuerd met ’t verbörre van Bacchus. Beej vastelaovesvereiniging de Molledraejers oèt Nieuw-Wehl wuuerd Bacchus vruueg op d’n dinsdigaovend ónder treurige klanke verbört. Hae haet dan blièkbaar lang genóg geregeerd euver de vastelaovesvierders, en door Bacchus symbolisch te verbörre kump d’r un ind aan ’t dreej-daags fièsgedruis.

Laote we wat doeënderbeej bliève, naor ’t Steyler Kaetelgerich. In un ópenbare nep-rechszitting ónder veurzitterschap van Vors Lucifer wuuerd emus veroordeild veur ein nep-vergrièp. De veroordeiling steit beej veurbaat vas, de verdachte wuuerd verbört in de kaetel, dae de hel symboliseert. Maar wie is det gedeuns eigelik óntstaon? Det zit zoeë! In 1883 ging de ièzergeejterie van Kamp & Soete failliet, en 39 man kwame op straot te staon, waorónder ouk miene euvergroètvader Sjène Orval. Maar de feitelikke oorzaak van det faillissement waas de verduustering van 46.000 gölde beej de bank van Wolters. De werknemers van de geejterie zónge in de kroeg klaagliedjes en woele eur óngenoege op de ein-of-andere manier uùte. Ein van de werknemers had gehuurd van ein ludiek volkstribunaal in de buurt van Luùk. Daorbeej woorte verdachte persoène door ein duuvels-gerich ónder aanvoering van Vors Lucifer veroordeild tot snierke in de kaetel. De werkloosheid van 39 man leidde tot ’t iërste Steyler Kaetelgerich waorbeej de bank van Wolters de kaetel in mós.

Dit zien un paar veurbeelde. Maar in ’t algemein krege plaatselikke tradisies in ’t Maasdal vuuel belangstelling op ’t ind van de 19de ieëuw. In vuuel van die volksverhaole duik geregeld de naam Malbroek op.  In verhaolebundels zeen we det minse danse, zinge en springe op de klanke van ’t Franse liedje ‘Marlborough s’en va t’en guerre’. De meziek van dit liedje is later gebiets veur ‘For he’s a jolly good fellow’. In België noteerde unne zekere August Gittée ein merkwaardig gebroèk in Kessenich, un buurgemeinte van Thoèr. Idder jaor in de gooj waek grove de boere, verkleid as soldaote, ein groëte put waor ze water in goèijde. Wannièr ut water ingetrokke waas, ginge ze met vlegend vaandel en slaonde tróm truuk naor ’t dörp waor menièr pestoèr trakteerde op un glaas beer. Zónder ut bièsje wiejer beej de naam te neume, verwees dit fiès naor ’t gebroèk um Malbroek te berechte, te verzoèpe en te begrave. In de Maasdörpe Kessenich, Maaseik, Stokkem en Eisde wuuerd jaorliks ein stroeëije póp verbört die Malbroek mót veurstelle.

In detzelfde Kessenich wuuerd idder jaor op kermisdónderdig Malbroek begrave, dees tradisie geit truuk naor 1712. Iërs is d’r ein nep-rechszaak waorbeej Malbroek alles veur de veut wuuerd gegoeëijd wat d’r in ’t veurbeje jaor zoeë al fout is gegaon in ’t dörp. De veroordeiling steit beej veurbaat vas: doëd door verbörre en aansloètend in de baek kiepe. Ein stroeëije póp wuuerd nao aafloup van ut proces naor de Antjesbrök gebrach, midde op de brök wuuerd de póp in de fik gestaoke en aansloètend in de baek gegoèijd.

In zoeë verre wat d’r zoeë al plaats vind aan tradisies met verbörre / begrave van stroeëije póppe / verdachte. Maar wat opvelt, hièl dök kump de naam Malbroek veurbeej, zuuj dae meschien de brón zièn waor al die gebroèke naortoe leide met Bacchus, Lazarus en Worteletruuj?? En wae waas det eigelik?

De minse neumde um waal Malbroek, maar officieel waas hae voloèt de hertog Marlborough. Ziene naam waas John Churchill, gebaore 26 mei 1650 in Devon (Eng.), en euverleje 16 juni 1722 in Windsor Lodge (Eng.). Malbroek waas d’n iërste hertog van Marlborough, en unne gemeine Britse veldhièr. Hij verloor neet eine veldslaag. In 1688 waas hae euvergeloupe naor Willem III van Oranje-Nassau. Tièdes de Spaanse Successieoorlog (1701-1714) stónd hae aan de leiding van de vereinigde Britse, Nederlandse en andere troepe en voch hae vuuel veldslaeg tot deep in Europa. En op ziene veldtoch door ‘t dal van de Maas van Venlo tot in Luùk (1702) makde zien troepe ’t waal hièl erg bónt. Zien dragónders plunderde voedsel en verneelde de ougs en de huùs door alles plat te börre um niks euver te laote aan de vijand. Idderein begriep det heej door Malbroek óntzettend gehaat waas in ’t ganse Maasdal.

Eigelik jaomer det ’t neet mièr euveral met de vastelaovend wuuerd herdóch.

Van ós alde Schötterie

Geschreve door Bestevader (Wiel Aerts) en zeker de meuijte waerd um te laeze, wie det umstreeks 1900 ging met ós schötterie. Ik heb d'r allein wat plaetjes beej gedaon van un ald gewaer en natuurlik, de schötterie veur de deur van stamlokaal Bilke Loeije op de Broekstraot. Bestevader vertelt:

Det zièn schötterieje en brankwaere, die zièn zoeëwet bestump gewaes vur d'r zoeë-wet altièd de spot met te driève gluif ik. En toch mótte ze opgerich zièn in tièje van noeëd, oorlog, revolutie, brank en ze zulle toch wal nuuëdig zièn gewaes. Of det noow lik aan ós volkskarakter um zoeëwet naeve de waeg te staon en euveral met te lache? As 't d'r op aan kump toch neet, mein ik, in d'n oorlog dae we pas gehad höbbe, höbbe we 't ouk wal ens angersum gezeen. In de staeje heie ze vruujer verplichde deens beej de schötterieje, op de dörpe neet zoeë. Ontelbaar zièn de spotleedjes oèt daen tièd wie ze nag zoeëgeneumde kemieke veurdrachte makde. Abraham de Winter, enne kemiek oèt daen tièd, in zien creatie van 'Muis de schutter', zó'n veurdrach kós me doe koupe vur dreej kwartjes, en woort op concerte veurgedrage ónger angere nag door Piet van Bert. Ze schene dök geslaope te höbbe, aan d'n teks te huùre teminste: 'Zeg mij waar moet dit nu toch henen met onz'onmisbre schutterij, slapen maar even onze benen, o ja, dan ben je er danig bij, maar toen laatst bij 't paraderen onze inspectie-generaal vroeg om een nummer te exerceren, toen, ja toen, sliepen z’allemaal.' Toch woei hae ze nag nao Indië steure as hae zóng: ‘Stuur gerust dan de schutterij naar de Atjeh negorij, heel de oorlog is opzij, berrij berrij nog er bij. Zet er dan gerust maar voor onze kleine grootmajoor, die doet zoveel voor zijn deel als tien, die niets doen in 't geheel, jongens joelen, hondjes blaffen, alles maakt ruim baan, vrouwen huilen, meisjes lachen, daar komen de schutters aan’. Zuujse det nag kinne zinge Piet? Hae is d'r nag kras genóg vur. De Blièrickse schötterie? Wie lang zuùj ze bestaon höbbe? Ze besteit troewes nag en 't besteur zal 't wal weite. 

Maar wie vader zaliger gestorve is, in 1893, is hae met militaire of nae met schöttersieër begrave en met brankwaerhelm en schöttersmuts en lans op de kis, en Hermans Koeëbus baejde vièf onze vaders en weesgegroete veur um as mede-oprichter van de schötterie. Det vergaet ik noeët. In daen tièd en nag later ouk nag, wie lang weit ik neet persies, trok ze mei oèt met enne troep zoeë groeët wie zó'n compie infantrie. Ièrs waas ze beej d'n Dieke van Schreurs, woeë noow de noeëdkerk steit, met vogelschete woort dao aangetraeje en den klónk 't commando van de mejoeër: ‘Voorwaarts op Nabbe aan en naeve Thièwes Theidoeër op de scheetrooj aan’. Det waas 'n commando en den sloog Broekmans Karel op de tróm det de geite en kuuj op de stel zich has lostrokke. En as den de 'fomfaar' inzat, waas Blièrick te klein. Den góng 't d'n Baoldersewaeg op nao de scheetrooj woeë noow det lankhoès lik van menièr Mutsaerts (óngevièr beej de virde Meulebösflat). Op de Romeinewaeg loog zónnen dreejhook, smele, hei en eike stroèkholt, in de midde stóng de vogel op de staak te wachte en rónkum dae staak 'n stök of vièf zes päöl vur op te legge. Op det terrein dalik links ware zoeëwet gate en koèle woeë gen holt stóng en dao stónge Ieëwals Han en Breerhuuskes Trui met 'n paar vaetjes natigheid klaor um d'n dors te verdriève. Vur 't schete woort d'r nag ièrs ennen onze vader gebaejd en den góng 't d'r aan. Iërs heie ze nag gewaere met enne pómpstok. Van baove door de luip laje. Ièrs enne vingerhoed losse polver, den enne duchtige loeëje kogel in 'n stök krant gedreijd en den met dae laajstok aangestamp, zoeë vas det dae laajstok toet baove in de luip opspróng. Spannend woort 't as de vogel op 't valle waas, vur den gauw gelaaje te kriège vurdet hae veel. Later heie ze achterlaajers met 'n petroeën, die dateerde nag oèt d'n oorlog van 1870 (Frans-Duits) gluif ik. Enne kièr hei Pinge de smeed 'n plaat gemak ónger dae vogel, die d'r met 'n paar scheut aaf waas, det waas niks. Maar d'n volgende kièr makde hae d'r ein dao schóte ze zich muuj op. Dae keuning woort, woort gehuldig door um ens flink aan de haor te trekke en den woort hae, met de teikes van zien waerdigheid behange, met volle meziek nao 't dörp gebrach. Bouts Toeën, dae ens de vogel aafschoot en enne flinke kop met haor, hae waas schilder, en daobeej nag enne Frans-Jozefbaard hei, waas dao niks bliej mei, Bolle Kuuëb op zien beurt, goof dao niks um, dae kóste ze d'r gen oèttrekke. Dae keuning kreeg enne premie en dao mós hae 'n tón beer vur gaeve. Later waas de schötterie nag beej Bouts Toeën en nag later in 't zelfde hoès beej Simons Bet in de Pontanusstraot, noow de huùs van Baer Welles (nummers 43/49). Beej de schötterie huurde ouk 'n ziekefónds of krankebös, dao móste we edere zondig eine gros brenge, beej ziekte woort fièrtig cent per daag oètgekièrd en d'n dokter vreej, wie d'r later mièr kranke kwame en de dokters mièr geraodpleeg woorte, waas de kas enne kier laeg en de bös woort nag aangeslaote beej 't 'Limburgsch Ondersteuningsfonds', maar 't góng toch neet mièr en de verplichde verzekeringe zièn d'r vur in de plaats gekómme. Maar de schötterie besteit nag, det höb ik dees daag nag met eige ouge gezeen. Det is met rech 'n 'ouwe taaie', maar ik zoog ze nag ens gaer wie ze waas in d'n alden tièd.

MieToe

Heb ge det ouk ein bietje gevolg? Verschrikkelik van die vieze alde vetzek, die eur hand neet kinne thoës halde. Van die schunnige kaerels die eur mach misbroèke, en met eur vettige tengels neet van die moèije róndinge van de jónge maedjes kinne aafbliève. Wat hert verscheurend die verhaole van die vrouwe die daor dertig jaor later nog trauma’s van hebbe. Maar beej ut laeze van die MieToe-drama’s sloog mich toch inens de schrik um ut hert: ‘Potverdomme, IkOuk?’.

Ik heb dan waal hièlemaol gen mach, en bin maar unne gewoène mins. Maar stel dich toch ens veur det ein van mien kalverliefdes inèns naor boète kump met ein jeugtrauma. Ik mót d’r neet aan dinke! Maar good det ik d’r al iërder euver heb geschreve. Allein heb ik noow de naam toch maar veranderd, en begin ik met ein oprech SORRIE . . . .

Wan-najt-stend

Mien vaders seksuele veurlichting ging neet vuuel wiejer as: ‘Des se mich potdomme altiëd netjes met maedjes umgeis, en niks duis wat ze neet wille!’. Nou, dao mós ik ut dan maar mei doón. Hae zag ut op hiël strenge toën, ut waas um ech meinus en ik wis beej-God neet wat hae daomei presies bedoelde. Maar ut goóf in eine klap metein unne groëte aafstand tot die zich steeds wulpser óntwikkelende maedjes in Bliërick. Dus ik dóch, dan wachte we maar röstig aaf tot ein van die opkómmende bleumkes toenadering zuk. En zoeë neet, dan bliëve we gewoën nog effe in de wachkamer. Van ekspèrs weit ik intösse det jónges dreej kiër zoeë dök dinke aan seks.

In dae wilde óngetemde verwarrende jungle greuijde ik op. Hiël lang heb ik ut volgehalde det ik met mien moder ging trouwe, maar ja? Op ein gegaeve moment mós ik det toch maar loslaote en waas ik dan auk metein behuurlik de waeg kwiët. Eigelik waas det veur mich ein einzame periode. Ik waas hartstikke blind veur det hormonale geweld, det zich in die wachkamer óntwikkelde. Ik waas hartstikke blind veur det drök kwebbelende en zich in wellustige róndinge óntwikkelend vrouwelijk schoën.

En toen waas daor Merieke, ik kwaam um taege op de Bliërickse kermis. Ik waas nog zón ech sneuzelke, det van toëte nog blaoze wis. We lépe zoeë maar rundjes op ut Lambertusplein, de maedjes lépe linksum en mien twieëje vrinde en ik rechsum. Kin ziën det ik mich vergis, det ut presies andersum waas. Ik idder geval kwame we elk rundje die maedjes twieëje kiër taege. We hadde met zien dréje un gruupke van dreej maedjes op ut aug. Zelfs hadde mien twieëje vrinde al ónder mekaar oëtgemak welk van die dreej ze waal leuk vónde. Ik had mich nog neet oëtgespraoke, ik wis ut auk neet, ut makde mich behuuerlik zenuwechtig. Ik veulde mich ein bietje einzaam maar toch weer neet allein, en d’r waas d’r zoeë-wie-zoeë nog maar ein euver! Wao hebbe we ut euver? Maar op un gegaeve moment waas daor inens dae ‘klik’. Ik heb mich suf zitte bedinke wat det presies waas, maar ik kin ut neet miër truuk haole. Ut waas gewoën ein hiël leuk maedje met kort geknip dónkerblónd haor. Ut droóg un griës rökske, un leech truitje met daoreuver haer un leechblauw raegenjeske. Maar ut had zón óntzettend leef snuutje, de piksde det d’r zoeë oët in die gemêleerde minsemassa. Nao ut zoeë-vuuelste rundje lépe we mekaar bijna taege de liefkes beej de boekstent. We bléve staon, want die boeksers stónde zich net neus-snoëvend en tèpdansend te presentére. Ik keek det-van-mich rech aan in die moëije blauwgriëze uigskes.

‘Hallo’, zag ik.

‘Hallo’, zag det-van-mich met ziene leefste glimlach. We hadde allebei neet in de gate dat mien twieëje vriendjes ut zelfde zagte taege die-van-eur. En zoeë stónde we hiël zwiëgzaam naeve-ein naor die zweitende oëtgezakde boeksers te kiëke. Wies det de flotste van ós dreej hiël gewaog veurstelde:

‘Zulle we doorloupe naor de rups?’. De dreej maedjes haolde geliëkertiëd de schuiwerkes op en lépe zoeë mak wie schäöpkes met ós met.

‘Meug ik weite wies dich hets?’, vroog ik aan det-van-mich.

‘Merieke’, zaet zien vriendinke un bietje bits. Ik rapde alle moód beejein, en same met twieëje vrinde schaelt det unne-sloek-op-unne-borrel:

‘Merieke, ik bin Jan, wil se met mich in de rups?’. Merieke haolde weer zien schuiwerkes op, maar knikde waal jao. En effe later zóte dreej kakelverse paartjes achterein in de rups, idder paartje in ein waegentje. De mós zelf as letste instappe aan de boëtekant, hadde ze mich gezag. As de rups dan flotter geit dan wuuerd det maedje vanzelf taege dich aan gedouwd. Maar Merieke heel zich stevig vas aan d’n binnekant, potverdomme, daor hadde ze mich gen oplossing veur gegaeve. Miene vrind zoót veur mich, en daor lökde det waal beej. En ik dóch:

‘Wat bisse toch weer un draosbóks, de duis ut weer ens verkiërd’. Merieke dóch vas-en-zeker auk zoeë iets, want toen de kap toe ging kéke we mekaar aan en móste we allebei proeste van ut lache. Ut iës waas definitief gebraoke en gesmolte. En wie de kap aope ging waogde ik:

‘Nog unne kiër Merieke, en meug ik dich dan vashalde?’. Ut antwaord waas euverduuedelik want ut schoof alvas op in mien richting, allebei de hendjes hiël stiëf op zien kneenkes gedrök. En beej de volgende scherpe träöt begós de rups aan zien volgende flotte hoebelende opzweipende rundjes. Ik dóch, det gebeurt mich genne twieëje kiër, en lag miene erm um zien schuiwerkes. Ik keek um aan, maar ut dörfde neet truuk te kiëke. Maar nao d’n iërste hoebel veulde ik zien linker ermke achter miene rök, en lag ut zien köpke hiël veurzichtig taege miene schouwer. En same hoebelde we ós rundjes. Mien hert ging aope en de kap óngemerk toe, en effe later weer aope. En toen de rups bijna stilstónd kösde ik um zoeë maar spóntaan op zien häörkes. En geliëk kneep ut mich hiël zach in miene rök.

We hebbe mien vriendjes en zien vriendinkes daen aovend neet miër gezeen. We hebbe gezellig loupe kletse euver ut kermisterrein euver absoluut ónbelangrièke dinger, ein glaeske cola gedrónke en alles um ós haer speulde zich de ganse aovend hiël wiëd van ós aaf. We hadde elkaar, en daor boëte waas niks miër belangriëk. Tuurlik móch ik um naor hoës bringe, en we móste door de Begiënegats. Halverwaege belaefde ik mien alleriërste tóngzoen taege die hoëge streng katholieke kloëstermoór. Jao, wat mós se daor achteraaf van zegge? Misschien iets minder dan wat se mich van te veure hadde wiës gemak. Maar Merieke waas ut allerleefste maedje van de ganse waereld, en ik bleudhannes waas de allergelökkigste van de ganse waereld. Merieke zuchde ens hiël deep, drökde zich taege mich aan, greep mich met zien twieëje hendjes ónder miene trui en vreef mich hiël leef euver miene rök. Ein bietje geschrókke leet ik mien hand zakke um Merieke beej de ermkes te pakke, maar ut waas mich veur. Kómpleet ónverhoeds brach ut mien hand ónder zien leech blauw jeske umhoëg naor zien börsjes. Kedoenk . . kedoenk . . . , mien hert boensde in miene kael. Ik keek ein bietje hulpeloos umhoëg en mómpelde allein maar:

‘Sorrie pap, ik kin heej ech niks aan doón’. Ik huur Merieke zachjes lache, ut drökde zich nog vaster taege mich aan met zien hendjes um miene rök. En ik met mien twieëje erm hiël ónbehouwe tösse ós in, ze kóste nerges miër naor toe. Met mien twieëje verlaamde hand op twieëje plekke waor maedjes zoeë vuuel verschille van jónges. Twieëje geveulige punte die al te dök ónderwerp ziën van (ón)gewinste intimiteite. Un letste kösmoel makde un ind aan dit verwarrende gelökkige beklemmende moment. Dae nach heb ik nog lang ligge dinke aan veranderende dinger, aan ein niej laeve met Merieke en aan ózze pap.

De volgende daag hadde we same aafgespraoke. Maar ut waas noow maar allein met eín vriendinke. Ik pakde um beej de hand en zag:

‘Hallo Merieke, wat leuk des se d’r bis’. Maar zien vriendinke verbroók ós prille broze kontak hiël bruut met:

‘Merieke geit vanaovend met mích met, en neet met dích!’.

‘Jao maar Merieke, waorum bis se dan heej?’.

Maar zien vriendinke sleurde um weg, ut keek nog eine kiër verdrétig um en verdween definitief en abrupt oët mien laeve.

Leefste Merieke, Ik-Ouk bin dich noeijt vergaete en haopelik kómme we neet tösse ut Mie-Toe-getoemel.